Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) δεν αποτελεί σενάριο του μέλλοντος, αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της ψηφιακής μας καθημερινότητας.
Από τις καθημερινές αναζητήσεις, τις μεταφράσεις και τα chatbots, μέχρι την οργάνωση ταξιδιών, η ΤΝ βρίσκεται ήδη παντού. Ωστόσο, η χρήση της επεκτείνεται πλέον σε κρίσιμους τομείς που επηρεάζουν άμεσα τη ζωή μας, όπως στην υγεία, τη δημόσια διοίκηση, την εκπαίδευση, την εργασία και την επιχειρηματικότητα.
Οι δυνατότητες είναι τεράστιες, αλλά εξίσου μεγάλες είναι και οι προκλήσεις. Τι συμβαίνει όταν η ΤΝ επιστρατεύεται για μια ιατρική διάγνωση, για την αξιολόγηση ενός βιογραφικού ή για την επιλογή δικαιούχων μιας δημόσιας παροχής;
Τις απαντήσεις στα κρίσιμα ερωτήματα περί αξιοπιστίας και διαφάνειας έρχεται να δώσει ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act). Παράλληλα, το εθνικό πλαίσιο εφαρμογής του βρίσκεται ήδη υπό συζήτηση στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή, προκειμένου να καθοριστεί ο τρόπος με τον οποίο οι κανόνες αυτοί θα ισχύσουν στην Ελλάδα.
Ο Κανονισμός δεν αντιμετωπίζει ισοπεδωτικά την τεχνολογία, αλλά ακολουθεί μια προσέγγιση βασισμένη στον κίνδυνο (risk-based approach). Είναι προφανές ότι ένα chatbot εξυπηρέτησης δεν μπορεί να έχει τις ίδιες απαιτήσεις με ένα σύστημα που κρίνει μια πρόσληψη ή την πρόσβαση σε μια κρίσιμη δημόσια υπηρεσία.
Για τον λόγο αυτό, οι εφαρμογές υψηλού κινδύνου που επηρεάζουν την υγεία, την ασφάλεια ή τα θεμελιώδη δικαιώματα θα υπόκεινται σε αυστηρότατους κανόνες, απαιτώντας συγκεκριμένες προδιαγραφές αξιοπιστίας, διαφάνειας και ανθρώπινης εποπτείας. Στον αντίποδα, πρακτικές που θεωρούνται επικίνδυνες, όπως το κοινωνικό σκοράρισμα (social scoring) ή συγκεκριμένες μορφές βιομετρικής επιτήρησης, αποκλείονται και απαγορεύονται πλήρως.
Τι αλλάζει για τον Πολίτη;
Για τον μέσο πολίτη, το νέο πλαίσιο μεταφράζεται σε περισσότερη προστασία, ασφάλεια και διαφάνεια στην ψηφιακή του συμβίωση με την τεχνολογία.
Αρχικά, μπαίνει ένα τέλος στη «μαύρη τρύπα» των αλγορίθμων. Όταν η ΤΝ επηρεάζει αποφάσεις για τη ζωή ενός ανθρώπου, όπως για παράδειγμα σε αιτήσεις εργασίας ή στην εκπαιδευτική διαδικασία, το σύστημα δεν θα μπορεί να λειτουργεί χωρίς κανόνες και εποπτεία. Επιπλέον, θεσπίζεται το δικαίωμα στη γνώση, πράγμα που σημαίνει ότι κάθε φορά που ένας πολίτης αλληλεπιδρά με ένα σύστημα ΤΝ (όπως ένα chatbot εξυπηρέτησης), θα πρέπει να ενημερώνεται ρητά ότι συνομιλεί με μηχανή και όχι με φυσικό πρόσωπο.
Τι σημαίνει για τις Επιχειρήσεις;
Αντί για εμπόδιο, ο AI Act λειτουργεί ως ένας σταθερός οδικός χάρτης για την αγορά. Μέχρι σήμερα, οι εταιρείες ανέπτυσσαν εφαρμογές σε καθεστώς αβεβαιότητας, χωρίς να γνωρίζουν τους τελικούς κανόνες. Τώρα, αποκτούν ένα κοινό πλαίσιο για όλα τα κράτη-μέλη της Ε.Ε., γεγονός που μειώνει το ρίσκο και ευνοεί τις επενδύσεις.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις νεοφυείς (startups) και μικρομεσαίες επιχειρήσεις μέσω του AI Regulatory Sandbox. Σε αυτό το προστατευμένο περιβάλλον, οι δημιουργοί θα μπορούν να δοκιμάζουν τις καινοτόμες εφαρμογές τους σε πραγματικές συνθήκες με την υποστήριξη της Πολιτείας, πριν αυτές κυκλοφορήσουν στην αγορά. Στόχος δεν είναι το φρενάρισμα της καινοτομίας, αλλά η ανάπτυξή της σε ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης.
Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο Υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, Δημήτρης Παπαστεργίου, έθεσε το στίγμα της νέας εποχής:
«Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αφορά μόνο στην τεχνολογία. Αφορά πρωτίστως στην εμπιστοσύνη. Όσο περισσότερο η ΤΝ επηρεάζει την καθημερινότητά μας, τόσο μεγαλύτερη είναι η ευθύνη μας να διαμορφώσουμε κανόνες που προστατεύουν τους πολίτες και παράλληλα δημιουργούν τις προϋποθέσεις προκειμένου η καινοτομία να αναπτυχθεί με ασφάλεια. Με το εθνικό πλαίσιο εφαρμογής του AI Act διασφαλίζουμε ακριβώς αυτή την ισορροπία: δημιουργούμε ένα ασφαλές περιβάλλον για τους πολίτες, ένα σαφές πλαίσιο για τις επιχειρήσεις και τα κατάλληλα θεμέλια, ώστε η Τεχνητή Νοημοσύνη να συμβάλει σε ένα πιο αποτελεσματικό κράτος και σε μια πιο ανταγωνιστική οικονομία».
Ο ρόλος του Εθνικού Πλαισίου Εφαρμογής
Αν και ο ευρωπαϊκός Κανονισμός είναι ενιαίος, κάθε χώρα καλείται να εξειδικεύσει την εφαρμογή του. Το ελληνικό νομοσχέδιο έρχεται να απαντήσει σε πρακτικά ερωτήματα, όπως το ποιος ελέγχει την αγορά, πού μπορεί να απευθυνθεί ένας πολίτης αν θίγονται τα δικαιώματά του, πώς υποστηρίζονται οι επιχειρήσεις και πώς συντονίζονται οι δημόσιοι φορείς.
Για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων, το νομοσχέδιο προβλέπει τον ακριβή ορισμό των αρμόδιων εποπτικών αρχών και τη δημιουργία ενός Κέντρου Συντονισμού και Τεχνογνωσίας. Παράλληλα, θεσπίζει τη λειτουργία του AI Regulatory Sandbox, τη σύσταση Ενιαίου Μητρώου Συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης του Δημοσίου, καθώς και έναν ενιαίο μηχανισμό υποβολής καταγγελιών για τους πολίτες.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη αναμένεται να επηρεάσει οριζόντια σχεδόν κάθε τομέα της οικονομίας και της δημόσιας ζωής τα επόμενα χρόνια, από την υγεία και την εκπαίδευση μέχρι τη βιομηχανία, τη γεωργία και τις μεταφορές. Κατά συνέπεια, το ζητούμενο δεν είναι πλέον αν η νέα τεχνολογία θα αποτελέσει μέρος της ζωής μας, αλλά με ποιον τρόπο θα αξιοποιηθεί ώστε οι δυνατότητές της να μετατραπούν σε πραγματικό όφελος για την κοινωνία.
Το εθνικό πλαίσιο αποτελεί κομμάτι μιας ευρύτερης εθνικής στρατηγικής που περιλαμβάνει τον ψηφιακό μετασχηματισμό του Δημοσίου, την αξιοποίηση ανοικτών δεδομένων και την ενίσχυση της έρευνας. Ταυτόχρονα, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην ενημέρωση και την εκπαίδευση της κοινωνίας μέσα από στοχευμένες δράσεις, όπως ο «Οδηγός Τεχνητή Νοημοσύνη για Όλους», ώστε οι πολίτες να μπορούν να κατανοήσουν και να συμμετέχουν ενεργά στις αλλαγές που φέρνει το μέλλον.
