Στα Υψίπεδα του Γκολάν, στη ζώνη μεταξύ Συρίας και Ισραήλ, παραμένει άλυτο ένα από τα μεγαλύτερα αρχαιολογικά αινίγματα της Εγγύς Ανατολής: το Rujm el-Hiri, ένα κολοσσιαίο συγκρότημα πέντε ομόκεντρων βασαλτικών κύκλων που υψώθηκε περίπου το 3500 π.Χ. χωρίς να έχει ακόμη ταυτοποιηθεί ούτε ο δημιουργός του ούτε η αρχική του λειτουργία.
Η κατασκευή, γνωστή και με την εβραϊκή ονομασία Gilgal Refaim («τροχός των γιγάντων»), εκτείνεται σε διάμετρο που υπερβαίνει τα 150 μέτρα και ζυγίζει συνολικά πάνω από 40.000 τόνους. Σε αντίθεση με μνημεία όπως το Στόουνχεντζ, δεν στηρίζεται σε λίγους ογκώδεις μονόλιθους· το μέγεθός της προκύπτει από χιλιάδες μικρότερες πέτρες που σχημάτισαν διαδοχικούς κυκλικούς τοίχους. Στο κέντρο δεσπόζει τύμβος ύψους περίπου πέντε μέτρων, στο εσωτερικό του οποίου εντοπίζεται ταφικός θάλαμος μήκους έξι περίπου μέτρων.
Από το έδαφος η κυκλική διάταξη, που θυμίζει στόχο, διακρίνεται δύσκολα. Μόνο οι αεροφωτογραφίες του 1967 αποκάλυψαν πλήρως τη δομή στους αρχαιολόγους, φέρνοντας στο φως τους πέτρινους δακτυλίους γύρω από τον κεντρικό τύμβο. Η χρονολόγηση βασίζεται κυρίως σε κεραμική και εργαλεία από πυρόλιθο, τα οποία υποδεικνύουν ότι η ανέγερση ξεκίνησε γύρω στα μέσα της 4ης χιλιετίας π.Χ. και ότι το μνημείο υπέστη διαδοχικές επεκτάσεις ή τροποποιήσεις κατά τις επόμενες δύο χιλιετίες.
Μία από τις επικρατέστερες υποθέσεις συνέδεε το συγκρότημα με αστρονομικές παρατηρήσεις. Ορισμένα ανοίγματα φαίνονταν να ευθυγραμμίζονται με την ανατολή του ήλιου κατά τα θερινά και χειμερινά ηλιοστάσια, οδηγώντας στην ιδέα ότι λειτουργούσε ως ουράνιος δείκτης ή πρωτογενές ημερολόγιο. Νεότερη γεωφυσική μελέτη, δημοσιευμένη στο περιοδικό Remote Sensing, ανατρέπει ωστόσο αυτή την ερμηνεία.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι γεωλογικές μεταβολές προκάλεσαν σταδιακή μετατόπιση και περιστροφή του μνημείου. Κατά συνέπεια, η σημερινή θέση των εισόδων και των ακτινωτών τοίχων δεν αντιστοιχεί στην αρχική διάταξη και δεν μπορεί από μόνη της να επιβεβαιώσει σκόπιμη ευθυγράμμιση με ουράνια σώματα.
Παρά τις ποικίλες θεωρίες, το Rujm el-Hiri συνεχίζει να αντιστέκεται σε οριστική ερμηνεία. Το μνημείο παραμένει επισκέψιμο για το κοινό τα Σαββατοκύριακα και τις επίσημες αργίες.
