Ο Πόντος, μια περιοχή με βαθιές ελληνικές ρίζες που εκτείνεται από τα ρωσικά (νυν γεωργιανά) σύνορα έως τον ποταμό Άλυ, είναι γνωστό και ιστορικά τεκμηριωμένο πως αποτέλεσε το επίκεντρο συστηματικής προσπάθειας δημογραφικής αλλοίωσης και εξόντωσης κατά τις αρχές του 20ού αιώνα.
Ο Αριστοτέλης Γ. Νεόφυτος, λόγιος από την Κερασούντα με σπουδές ανθρωπολογίας, κατέγραψε σε αναλυτική έκθεσή του τη σύνθεση του πληθυσμού και τις τραγικές απώλειες που υπέστη ο Ελληνισμός κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σύμφωνα με την έκθεση, ο Ελληνισμός είχε κάθε δικαίωμα να διεκδικήσει τον Πόντο ως «Ελληνικωτάτην χώραν».
Ο Νεόφυτος, χρησιμοποιώντας ως βάση το επίσημο τουρκικό ημερολόγιο (Σαλ-ναμέ) του 1904 αλλά και στοιχεία από τις εκλογές του 1908 και πίνακες του 1916, αποκαλύπτει μια σκόπιμη υποτίμηση των Ελλήνων στα οθωμανικά αρχεία.
Οι Έλληνες απέφευγαν την εγγραφή στα ληξιαρχικά βιβλία για να γλιτώσουν τον στρατιωτικό και οδοτομικό φόρο – ή φόρος οδοποιίας, ένας ειδικός φόρος που επιβαλλόταν από το κράτος στους πολίτες με σκοπό τη χρηματοδότηση, την κατασκευή ή τη συντήρηση του οδικού δικτύου (δρόμων και γεφυρών)–, με αποτέλεσμα οι επίσημες τουρκικές στατιστικές να εμφανίζουν μόλις τα 2/5 του πραγματικού αριθμού τους.
Ο Νεοφύτου υπολογίζει ότι στις αρχές του πολέμου (1914), ο συνολικός πληθυσμός του Πόντου υπερέβαινε το 1.500.000, εκ των οποίων οι 600.000 ήταν Έλληνες.
Η κατανομή των Ελλήνων ανά εκκλησιαστική επαρχία παρουσιαζόταν ως εξής:
- Χαλδίας: 108.000
- Τραπεζούντος: 94.000
- Νεοκαισαρείας: 78.000
- Αμασείας: 173.000
- Ροδοπόλεως: 57.000
- Κολωνίας: 68.000
- Σινώπης: 22.000 (περίπου).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάλυση του Νεοφύτου για τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς
Διακρίνει ομάδες όπως οι Λαζοί, οι οποίοι θεωρούνται αυτόχθονες Κόλχοι που εξελληνίστηκαν κατά τη βυζαντινή εποχή και αργότερα εξισλαμίστηκαν. Πολλοί εξ αυτών, όπως οι κάτοικοι του Όφι και της Τόνγιας, διατηρούσαν τη συνείδηση της ελληνικής καταγωγής τους και την ελληνική γλώσσα.
Επιπλέον, αναφέρεται στους «Κλωστούς» (Σταυριώτες, Κρωμναίους), οι οποίοι φαινομενικά ήταν Μωαμεθανοί, αλλά κρυφά ασκούσαν τη χριστιανική θρησκεία και διατηρούσαν την ελληνική συνείδηση. Για τον υπόλοιπο τουρκικό πληθυσμό, ο Νεόφυτος παρατηρεί ότι σπάνια παρουσιάζει τον «τουρανικό» τύπο, εκτιμώντας ότι πολλοί προέρχονται από εξισλαμισμένους Έλληνες (Αρεία φυλή) ή αρχαίους Ασσυρίους.
Η Γενοκτονία
Η έκθεση καταγράφει με μελανά χρώματα τα αποτελέσματα της τουρκικής πολιτικής κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Νεόφυτος αναφέρει ότι:
- Πλέον του 30% του ελληνικού πληθυσμού εξοντώθηκε μέσω εκτοπισμών, φόνων και πείνας.
- Πλέον του 20% αναγκάστηκε να καταφύγει στη Ρωσία, την Κωνσταντινούπολη και την Ελλάδα.
Συνολικά, υπολογίζεται ότι έως το 1919 είχε εξοντωθεί το 30% έως 40% του συνολικού ελληνικού πληθυσμού του Πόντου.
Η πολιτική αυτή συνεχίστηκε και εντάθηκε μετά την απόβαση του Μουσταφά Κεμάλ στη Σαμψούντα το 1919, οδηγώντας στην τελική φάση της Γενοκτονίας με τις σφαγές από παρακρατικές ομάδες και τον οριστικό ξεριζωμό μέσω της Ανταλλαγής πληθυσμών το 1923.
Ο Νεόφυτος κλείνει την έκθεσή του με μια προειδοποίηση για την ανάγκη «πολιτικής δεξιότητας» στον χειρισμό των μουσουλμανικών πληθυσμών που παρέμεναν στην περιοχή, τονίζοντας ότι ο αγώνας για την επιβίωση του Ποντιακού Ελληνισμού απαιτούσε εγρήγορση έναντι των τουρκικών σχεδιασμών.