Υπάρχει μια εικόνα που συμπυκνώνει ίσως καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη τη σύγχρονη ευρωπαϊκή αγροτική κρίση: χιλιάδες τρακτέρ να κατευθύνονται προς τη Χάγη, να μπλοκάρουν δρόμους και να μετατρέπουν ένα τεχνικό ζήτημα περιβαλλοντικής πολιτικής σε εθνική πολιτική κρίση. Ηταν 1 Οκτωβρίου 2019, όταν περίπου 2.200 τρακτέρ κατέκλυσαν τη Χάγη, προκαλώντας τη μεγαλύτερη κυκλοφοριακή συμφόρηση στην Ιστορία της Ολλανδίας. Η αφορμή ήταν η πολιτική για τη μείωση των εκπομπών αζώτου, η οποία έπληττε κυρίως την εντατική κτηνοτροφία.
Οι ίδιες εικόνες επαναλαμβάνονται το φετινό καλοκαίρι. Η εξέγερση που ξεκίνησε στην Ολλανδία με αφορμή το άζωτο εξελίχθηκε σε πολιτικό φαινόμενο και έφτασε να επηρεάζει τον ίδιο τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Από τα μπλόκα και τις εκλογικές ανατροπές μέχρι τη μάχη για τις επιδοτήσεις, τη Mercosur και την κλιματική κρίση, η ευρωπαϊκή γεωργία διεκδικεί πλέον κάτι περισσότερο από χρήματα: πολιτικό χώρο.
Το πρόβλημα δεν ήταν καινούργιο. Η Ολλανδία διαθέτει έναν από τους πιο παραγωγικούς και τεχνολογικά προηγμένους αγροτικούς τομείς στον κόσμο, αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζει έντονο πρόβλημα από τις εκπομπές αζωτούχων ενώσεων. Η εντατική κτηνοτροφία, η κοπριά και τα λιπάσματα αποτελούν σημαντικές πηγές εκπομπών, ενώ οι ευρωπαϊκές απαιτήσεις για την προστασία των περιοχών Natura 2000 περιόρισαν τα περιθώρια ελιγμών της κυβέρνησης. Για τους αγρότες, όμως, το ζήτημα σύντομα ξεπέρασε το άζωτο. Ηταν το ερώτημα αν η κοινωνία εξακολουθεί να θεωρεί τη γεωργία αναπόσπαστο τμήμα της οικονομίας της ή αν είναι διατεθειμένη να θυσιάσει ένα κομμάτι της παραγωγής για να επιτύχει περιβαλλοντικούς στόχους.
Οι κινητοποιήσεις συνεχίστηκαν τα επόμενα χρόνια. Το 2022, όταν η ολλανδική κυβέρνηση ανακοίνωσε σχέδιο ύψους 24,3 δισ. ευρώ για τη μεταρρύθμιση του αγροτικού τομέα και τη μείωση των εκπομπών, η σύγκρουση κλιμακώθηκε. Το σχέδιο θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και στο κλείσιμο περίπου του 30% των κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων, σύμφωνα με κυβερνητικές εκτιμήσεις. Τα τρακτέρ επέστρεψαν στους δρόμους, οι αυτοκινητόδρομοι αποκλείστηκαν και η αντιπαράθεση με την κυβέρνηση έγινε όλο και πιο σκληρή.
Το σημαντικότερο, όμως, συνέβη στην κάλπη. Από το κίνημα των διαμαρτυρόμενων αγροτών γεννήθηκε το κόμμα BoerBurgerBeweging (BBB), το οποίο κατάφερε στις περιφερειακές εκλογές του 2023 να γίνει η μεγαλύτερη πολιτική δύναμη στη χώρα. Η εξέλιξη έδειξε ότι το αγροτικό ζήτημα δεν ήταν απλώς μια διαμαρτυρία ενός επαγγελματικού κλάδου. Είχε μετατραπεί σε πολιτικό ρήγμα ανάμεσα στην πόλη και την ύπαιθρο, ανάμεσα στις περιβαλλοντικές προτεραιότητες και την παραγωγή.
Το φετινό καλοκαίρι οι Ολλανδοί αγρότες βγήκαν ξανά στους δρόμους, αντιδρώντας στα νέα κυβερνητικά σχέδια για τη μείωση του αζώτου. Τα μέτρα προβλέπουν σημαντικές μειώσεις των εκπομπών μέχρι το 2035 και νέους περιορισμούς στην πυκνότητα του ζωικού κεφαλαίου. Το γεγονός ότι οι κινητοποιήσεις επανέρχονται, επτά χρόνια μετά την πρώτη μεγάλη έκρηξη, δείχνει πόσο βαθιά έχει γίνει η σύγκρουση.
Το ολλανδικό παράδειγμα λειτούργησε ως προάγγελος μιας πολύ μεγαλύτερης ευρωπαϊκής εξέγερσης. Από τη Γαλλία και τη Γερμανία έως την Πολωνία, το Βέλγιο και την Ελλάδα, οι αγρότες βγήκαν στους δρόμους με διαφορετικές αφορμές αλλά με κοινό υπόβαθρο: αυξανόμενο κόστος παραγωγής, αυστηρότερους περιβαλλοντικούς κανόνες, χαμηλές τιμές παραγωγού και φόβο ότι η ευρωπαϊκή αγορά θα πλημμυρίσει από φθηνότερες εισαγωγές. Στη Γαλλία τα τρακτέρ έφτασαν στο Παρίσι και στις Βρυξέλλες. Στις ευρωπαϊκές κινητοποιήσεις προστέθηκαν οι αντιδράσεις για τις εισαγωγές αγροτικών προϊόντων από την Ουκρανία, τις περικοπές σε φορολογικές ελαφρύνσεις για το αγροτικό πετρέλαιο και τις περιβαλλοντικές απαιτήσεις και η Mercosur.
Η νέα μάχη
Η επόμενη μεγάλη σύγκρουση δεν αφορά μόνο το ύψος των επιδοτήσεων. Αφορά το ποιος θα μπορεί να παράγει και με ποιους κανόνες. Η εμπορική συμφωνία Ε.Ε. – Mercosur έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στον ευρωπαϊκό αγροτικό κόσμο. Οι παραγωγοί φοβούνται ότι προϊόντα όπως το βοδινό και τα πουλερικά από τη Νότια Αμερική θα αυξήσουν τον ανταγωνισμό στην ευρωπαϊκή αγορά. Οι Βρυξέλλες αντιτείνουν ότι οι εισαγωγές υπόκεινται σε ποσοστώσεις και ότι η συμφωνία δημιουργεί νέες αγορές για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Οι αγρότες, όμως, βλέπουν ένα βαθύτερο πρόβλημα: Καλούνται να παράγουν με ολοένα αυστηρότερους περιβαλλοντικούς κανόνες την ώρα που ανταγωνίζονται παραγωγούς από χώρες με διαφορετικό κόστος και διαφορετικό κανονιστικό πλαίσιο.
Κλιματική κρίση
Η ευρωπαϊκή γεωργία όμως βρίσκεται αντιμέτωπη με έναν παράγοντα που δεν μπορεί να διαπραγματευτεί: τον καιρό. Ξηρασία, υψηλές θερμοκρασίες και ακραία φαινόμενα αυξάνουν την αβεβαιότητα για τις επόμενες σοδειές. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, η υπουργός Γεωργίας έχει κάνει λόγο για «εξαιρετικά σημαντικές» απώλειες από τον συνδυασμό καύσωνα και ξηρασίας, με τη χώρα να οδεύει προς τη μικρότερη παραγωγή καλαμποκιού από το 1980. Ο FAO υπογραμμίζει ότι οι διεθνείς τιμές των τροφίμων παραμένουν ευάλωτες στις εξελίξεις των αγορών εμπορευμάτων και στις γεωπολιτικές αναταράξεις.
Αυτό δημιουργεί ένα νέο επιχείρημα υπέρ της διατήρησης της ΚΑΠ. Η αγροτική πολιτική δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως μηχανισμός εισοδηματικής στήριξης. Συνδέεται όλο και περισσότερο με την επισιτιστική ασφάλεια, την ανθεκτικότητα της παραγωγής και τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης. Οι παγκόσμιες τιμές του σιταριού αυξήθηκαν κατά 5,8% μόνο τον Ιούλιο, με την άνοδό τους σε σύγκριση με έναν χρόνο νωρίτερα να πλησιάζει πλέον το 10%. Οι τιμές του καλαμποκιού ενισχύθηκαν κατά 3,6% σε σχέση με τον Ιούνιο, ενώ ο δείκτης τιμών των φυτικών ελαίων ανέβηκε στο υψηλότερο επίπεδο από τον Ιούνιο του 2022.
Αντίθετα, οι τιμές του κρέατος και των γαλακτοκομικών προϊόντων υποχώρησαν. Ο δείκτης του FAO παρακολουθεί τις τιμές των τροφίμων που διακινούνται στο διεθνές εμπόριο. Αυτό σημαίνει ότι οι μεταβολές που καταγράφονται στις παγκόσμιες αγορές δεν περνούν απαραίτητα αμέσως στα ράφια των σούπερ μάρκετ, αλλά μπορεί να χρειαστεί χρόνος μέχρι να επηρεάσουν τις τιμές καταναλωτή.
Η κλιμάκωση των επιθέσεων μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας τροφοδοτεί νέους φόβους για την προσφορά από τη Μαύρη Θάλασσα, μία από τις σημαντικότερες περιοχές εξαγωγής σιτηρών παγκοσμίως. Οι προοπτικές περιπλέκονται ακόμη περισσότερο από τις προβλέψεις για ένα ασυνήθιστα ισχυρό φαινόμενο Ελ Νίνιο, το οποίο θα μπορούσε να επηρεάσει τις αγροτικές αποδόσεις σε πολλές περιοχές του κόσμου. Σε αυτό προστίθενται οι διαταραχές στην τροφοδοσία λιπασμάτων και το αυξημένο ενεργειακό κόστος στον απόηχο της σύγκρουσης με το Ιράν.
Η δύναμη της πλειοψηφίας του εκλογικού σώματος
Την ίδια ώρα η μάχη για την ΚΑΠ δεν είναι απλώς μάχη για τα 300 δισ. ευρώ. Είναι μια πολύ μεγαλύτερη διαπραγμάτευση για το μοντέλο της ευρωπαϊκής γεωργίας. Η Ευρώπη θέλει να δαπανήσει περισσότερα για άμυνα, να ανταγωνιστεί την Κίνα, να ενισχύσει τη βιομηχανία της και να πετύχει την πράσινη μετάβαση.
Ταυτόχρονα, όμως, χρειάζεται αγρότες που θα συνεχίσουν να παράγουν σε ένα περιβάλλον υψηλότερου κόστους, κλιματικής αστάθειας, αυστηρότερων κανόνων και αυξανόμενου διεθνούς ανταγωνισμού. Γι’ αυτό και οι αγρότες έχουν αποκτήσει μια παράδοξη δύναμη. Δεν χρειάζεται πλέον να αποτελούν την πλειοψηφία του εκλογικού σώματος για να επηρεάζουν την πολιτική. Αρκεί η δυνατότητα να κινητοποιήσουν γρήγορα χιλιάδες τρακτέρ, να μπλοκάρουν δρόμους και να μετατρέψουν μια δημοσιονομική απόφαση σε πολιτική κρίση.
