Ενας δολοφόνος κυκλοφορεί αόρατος στο κέντρο της Αθήνας, αφήνοντας πίσω του θύματα χωρίς μάτια: έναν ηλικιωμένο άστεγο, μια νεαρή Ελληνογαλλίδα, έναν Μπανγκλαντεσιανό διανομέα. Στο νέο του μυθιστόρημα «Ολα τα μάτια πάνω μου» ο Χρήστος Μαρκογιαννάκης οδηγεί τον αστυνόμο Χριστόφορο Μάρκου και την ομάδα του σε μία από τις πιο σκοτεινές υποθέσεις της καριέρας τους.
Τι συμβαίνει όταν η αλήθεια κρύβεται όχι στο ποιος διέπραξε το έγκλημα, αλλά στο γιατί; Στο νέο του μυθιστόρημα «Ολα τα μάτια πάνω μου» (εκδ. Ψυχογιός) ο συγγραφέας Χρήστος Μαρκογιαννάκης ανατρέπει έναν από τους βασικούς κανόνες του αστυνομικού: αποκαλύπτει από νωρίς τον δράστη και τα κίνητρά του, οδηγώντας τον αναγνώστη σε ένα σκοτεινό παιχνίδι ψυχολογίας, ταυτότητας και παραπλάνησης.
- Από τη Γιώτα Βαζούρα
Με κεντρικό μοτίβο το βλέμμα -την ανάγκη να βλέπουμε και να μας βλέπουν- το βιβλίο εξερευνά τη σχέση ομορφιάς, βίας και κοινωνικής αορατότητας, θέτοντας ταυτόχρονα ένα βαθύτερο ερώτημα: Τι είναι αυτό που καθορίζει τελικά τον άνθρωπο; Το DNA, το περιβάλλον ή οι επιλογές του;
Ζώντας εδώ και χρόνια στο Παρίσι, πρόσφατα τιμημένος (το 2025) με τον τίτλο του Ιππότη του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων από το γαλλικό υπουργείο Πολιτισμού αλλά και βραβευμένος με το Prix Mediterranee αστυνομικού μυθιστορήματος, ο γνωστός συγγραφέας έχει διαμορφώσει ένα ιδιαίτερο συγγραφικό σύμπαν όπου η εγκληματολογία, η τέχνη και η λογοτεχνία συναντιούνται. Δημιουργός του όρου «criminart», μιας θεωρίας που εξετάζει το έγκλημα ως αισθητική εμπειρία μέσα από την ιστορία της τέχνης, συνεχίζει να διερευνά τις σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης φύσης τόσο στα βιβλία του όσο και στις διεθνείς ομιλίες του.
Με αφορμή την κυκλοφορία του νέου του βιβλίου αλλά και την τιμητική του βράβευση, ο κ. Μαρκογιαννάκης μιλάει στο «ENJOY» για το πιο σκοτεινό του μυθιστόρημα μέχρι σήμερα, για τη γοητεία που ασκεί το έγκλημα στη συλλογική φαντασία, για τη ζωή και το αναγνωστικό κοινό στη Γαλλία, αλλά και για το μέλλον του αστυνόμου Χριστόφορου Μάρκου.
Στο νέο σας βιβλίο γνωρίζουμε από νωρίς το «ποιος» και το «γιατί». Τι αλλάζει στην εμπειρία του αναγνώστη όταν αφαιρείς το κλασικό μυστήριο και εστιάζεις στην ψυχολογία;
Η ψυχολογία του εγκλήματος και τα κίνητρα είναι σε όλα τα μυθιστορήματά μου ο κεντρικός άξονας που μας οδηγεί στο «ποιος» και στο «γιατί». Στο «Ολα τα μάτια πάνω μου» πράγματι αποπειρώμαι κάτι διαφορετικό: Ο αναγνώστης γνωρίζει από νωρίς τον δράστη και τους λόγους για τους οποίους αυτός δολοφονεί και αφαιρεί τα μάτια των θυμάτων του. Βρίσκεται έτσι σε πλεονεκτική θέση σε σχέση με την αστυνομία που προσπαθεί να βρει τις απαντήσεις που ο ίδιος πιστεύει πως κατέχει. Τίποτα ωστόσο δεν είναι όπως φαίνεται… Στο τέλος ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με ανατροπές που θα γκρεμίσουν τη σιγουριά του και -ελπίζω- κλείνοντας το βιβλίο θα τον αφήσει με το στόμα ανοιχτό.
Σε αυτό επανέρχεται διαρκώς η έννοια του βλέμματος. Πόσο καθορίζει η ματιά των άλλων την ταυτότητά μας;
Κεντρικό θέμα του βιβλίου είναι το βλέμμα, ο τρόπος που κοιτάμε και μας κοιτούν, και τα μάτια σαν εργαλείο αναζήτησης της αλήθειας, αξιολόγησης και κυρίως πλοήγησης στην καθημερινότητα. Τι συμβαίνει όταν κάποιος αρχίζει να χάνει την όρασή του; Ή στερείται των γεμάτων θαυμασμό βλεμμάτων επειδή άλλαξε η εμφάνισή του; Τέλος, τα μάτια είναι και φορέας προφητείας, σε ένα δίπολο ενόρασης – όρασης, αλλά και… αντικείμενα, καθώς ο δολοφόνος τα χρησιμοποιεί για να συνθέσει ένα κόσμημα που φοράει γύρω από τον λαιμό του. Ολα τα μάτια πάνω του κυριολεκτικά.
Οπως διαπιστώνουμε -και όπως αναφέρετε κι εσείς ο ίδιος-, η αφήγηση σε αυτό το βιβλίο είναι πιο σκοτεινή και πιο βίαιη. Είναι αυτό συνειδητή επιλογή ή αντανάκλαση μιας προσωπικής ή κοινωνικής περιόδου;
Και τα δύο. Είναι πιο σκοτεινό και πιο βίαιο γιατί έτσι ήταν η διάθεσή μου όταν το εμπνεύστηκα και άρχισα να το γράφω, αλλά αντανακλά και μια γενικότερη παγκόσμια κατάσταση. Να επισημάνω ωστόσο πως το σκοτάδι της ανάγνωσης, η βία των εγκλημάτων και των προσώπων δεν είναι χωρίς θεμέλιο. Αντίθετα, αποτελούν κομμάτι της πλοκής, έχουν τις αιτίες και την κάθαρσή τους. Οι αναγνώστες που με γνωρίζουν θα αναγνωρίσουν τη γραφή μου, την εμμονή μου με την ψυχολογία και τα κίνητρα, αλλά σε μία πιο ωμή εκδοχή μου. Χωρίς ωστόσο να φτάνω στο (κατ’ εμέ) άλλο άκρον, σε αυτό του σκανδιναβικού αστυνομικού.
Θέτετε το ερώτημα: DNA, περιβάλλον ή επιλογές; Εχετε προσωπικά καταλήξει σε μια απάντηση;
Η επιστήμη έχει απορρίψει τις μονοπαραγοντικές θεωρίες -πως ένας μόνο λόγος οδηγεί στην εγκληματογένεση- και ασπάζεται πλέον πολυπαραγοντικές: γενετικό υλικό, οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον, ευκαιρίες. Στο μυθιστόρημα μέσω των χαρακτήρων παραθέτω διαφορετικές απόψεις, επιστημονικές ή εμπειρικές, όχι μόνο για το πέρασμα στην εγκληματική πράξη αλλά και για την εκδήλωση ασθενειών, τον τρόπο που ζούμε τη ζωή μας και ούτω καθεξής. Και μια κάποια απάντηση προσφέρεται στο τέλος μέσω δύο χαρακτήρων που… Ας μην κάνω spoiler, όμως. Θα αφήσω τους αναγνώστες να το ανακαλύψουν μόνοι τους!
Είναι τελικά πιο τρομακτικό να σε κοιτάζουν ή να μη σε βλέπει κανείς;
Και οι δύο καταστάσεις υπάρχουν στο βιβλίο. Πώς είναι, άραγε, να σε κοιτάζουν διαρκώς, να σε θαυμάζουν ή να σε ζηλεύουν για την εξωτερική σου εμφάνιση και πώς μπορεί αυτό να προκαλέσει κάποιον να την καταστρέψει; Αλλά και πώς αισθάνεσαι όταν είσαι αόρατος, είτε επειδή το επιδιώκεις είτε επειδή το επιβάλλουν οι περιστάσεις; Οι θέσεις αυτές εναλλάσσονται και τίποτα τελικά δεν είναι όπως νομίζουμε…
Πότε νιώσατε ότι η σχέση τέχνης και εγκλήματος δεν ήταν απλώς ενδιαφέρον, αλλά κάτι που χρειαζόταν δικό του όρο;
Στο Μουσείο του Λούβρου πριν από δεκαπέντε χρόνια, κάνοντας την έρευνα για το διδακτορικό μου στην Εγκληματολογία (το οποίο τελικά δεν ολοκλήρωσα γιατί ξεκίνησα να γράφω άλλα πράγματα), διαπίστωσα πόσο έντονη είναι η αναπαράσταση του εγκλήματος στην τέχνη. Ανακάλυψα πόσα πράγματα μας λέει ένα γλυπτό, ένας πίνακας, ένα αντικείμενο ή κεραμικό δοχείο όχι μόνο για το πώς μια κοινωνία ή μια εποχή βλέπει την εγκληματική πράξη, αλλά και για τις πεποιθήσεις, την ιδεολογία, την κοσμοθεωρία του εκάστοτε καλλιτέχνη. Εμπνευσμένος λοιπόν από τον όρο pop art, δημιούργησα το δικό μου criminart.
Πώς θα ορίζατε το criminart με μία φράση;
Η θεωρητική ανάλυση με εγκληματολογικά εργαλεία έργων τέχνης που αναπαριστούν δολοφονίες και η δημιουργία installations με αντίστοιχη θεματική. Το δεύτερο κομμάτι -το πρακτικό- το έχω σταματήσει λόγω έλλειψης χρόνου, αλλά στο θεωρητικό συνεχίζω δυναμικά με νέα βιβλία και ομιλίες ανά τον κόσμο.
Μήπως η έλξη μας προς τις σκηνές εγκλήματος είναι ένας ασφαλής τρόπος να συναντήσουμε το δικό μας σκοτάδι;
Πράγματι, οι σειρές, οι ταινίες, τα μυθιστορήματα και τα ντοκιμαντέρ με θέμα το έγκλημα μας επιτρέπουν να ικανοποιήσουμε με τρόπο παθητικό, ανώδυνο και μέσω αντιπροσώπου τα δικά μας βίαια ένστικτα. Από την άλλη, επειδή τα απολαμβάνουμε από την ασφάλεια και τη βολή του καναπέ μας ενισχύουν το αίσθημα ασφάλειας, μας υπενθυμίζουν πως ζούμε σε έναν βίαιο κόσμο από τον οποίο (θεωρούμε πως) είμαστε προστατευμένοι.
Ζούμε ήδη σε μια εποχή criminart, με την έκρηξη του true crime και των crime series;
Το έγκλημα πάντα ενδιέφερε, τραβούσε κοινό και «πουλούσε», από τις αρχαίες ελληνικές τραγωδίες (χωρίς ωστόσο να παρουσιάζονται δολοφονίες επί σκηνής), μέχρι τις εκτελέσεις με θεατρικό τρόπο στις ρωμαϊκές αρένες, όπου η αφαίρεση της ζωής λάμβανε καλλιτεχνικό χαρακτήρα, ή τον 19ο αιώνα, όταν σχεδόν όλοι οι διάσημοι ζωγράφοι αναπαριστούν βία και θάνατο στα έργα τους. Η υπόθεση πως μπορούμε να θεωρήσουμε ακόμα και τον φόνο καθαυτό μία εκ των καλών τεχνών είναι μια προκλητική ιδέα του αιώνα αυτού, με τον Ντε Κουίνσι. Νομίζω, λοιπόν, πως όλες οι εποχές είναι criminart, αλλά ο 19ος αιώνας ήταν το απόγειό της.
Το 2025 τιμηθήκατε με τον τίτλο του Ιππότη του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων από το γαλλικό υπουργείο Πολιτισμού. Αυτή η αναγνώριση σας έδωσε περισσότερη ευθύνη ή περισσότερη ελευθερία;
Αυτή η αναγνώριση μου παρείχε ψυχολογικά τη διαβεβαίωση πως αυτό που κάνω με τόση αγάπη και αφοσίωση έχει αντίκτυπο στη χώρα όπου ζω. Δεν είναι μια αναγνώριση μόνο για τα βιβλία και το criminart, αλλά και για τη συμμετοχή μου σε αμέτρητα φεστιβάλ στη Γαλλία και στον γαλλόφωνο κόσμο, οι επισκέψεις και οι ομιλίες σε σχολεία, βιβλιοθήκες και εκδηλώσεις για τη συγγραφή, την τέχνη, την ιστορία, την εγκληματολογία. Δεν μου έδωσε ωστόσο περισσότερη ελευθερία: ευτυχώς την είχα ήδη και συνεργάζομαι με εκδότες ανά τον κόσμο που με εμπιστεύονται και μου την παρέχουν. Ούτε όμως ευθύνη. Η μόνη ευθύνη είναι απέναντι στον εαυτό μου και, πιστέψτε με, είμαι ο πιο αυστηρός κριτής.
Στη Γαλλία υπάρχει έντονη παράδοση στο νουάρ. Σας έχει επηρεάσει στη δομή ή στην ατμόσφαιρα των βιβλίων σας;
Ο,τι διαβάζω με επηρεάζει ως έμπνευση ή παράδειγμα προς αποφυγή. Το γαλλικό νουάρ, αν και αγαπημένο είδος, με έχει επηρεάσει λιγότερο σε σχέση με το αγγλοσαξονικό whodunit του Μεσοπολέμου που ήταν η χρυσή εποχή του. Επειδή, ωστόσο, αγαπώ τα υβρίδια (όπως με το έγκλημα και την τέχνη), προσπαθώ να εναρμονίζω την κλασική έρευνα με άλλα είδη, όπως το ψυχολογικό θρίλερ, ή υποείδη, όπως την αναζήτηση των κινήτρων, το procedural κ.λπ. Γενικά οι ετικέτες με στενεύουν, γι’ αυτό και τις χρησιμοποιώ μόνο όπου είναι απαραίτητο (ή δημιουργώ δικές μου…)
Διαβάζει διαφορετικά το γαλλικό κοινό ένα ψυχολογικό αστυνομικό σε σχέση με το ελληνικό;
Οι αναγνώστες τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Γαλλία είναι εξαιρετικά απαιτητικοί (και πολύ καλά κάνουν) και απολαμβάνουν το ίδιο ένα καλογραμμένο βιβλίο. Πλέον και οι Ελληνες αναγνώστες διαβάζουν Ελληνες συγγραφείς αστυνομικού πολύ περισσότερο απ’ ό,τι πριν από δεκαπέντε χρόνια. Αυτό, φυσικά, οφείλεται και στην ποσότητα και την ποιότητα του είδους στη χώρα μας.
Η απόσταση από την Ελλάδα σάς έδωσε καθαρότερη ματιά πάνω στην Αθήνα και στους χαρακτήρες σας;
Η χιλιομετρική και συναισθηματική απόσταση από την Ελλάδα με βοήθησε να δω τα πράγματα με πιο καθαρό μάτι, κυρίως όμως με εξέθεσε σε ένα περιβάλλον στο οποίο ανακάλυψα την ελευθερία μου (δημιουργική και προσωπική που για μένα είναι αλληλένδετα).
Στη Γαλλία υπάρχει έντονη πολιτισμική στήριξη του βιβλίου. Πόσο σημαντικό είναι αυτό για έναν συγγραφέα;
Η κεντρική πολιτική βιβλίου που εφαρμόζει η Γαλλία είναι, πιστεύω, μοναδική πανευρωπαϊκά, ίσως και παγκοσμίως. Επιχορηγούμενα από το κράτος φεστιβάλ κάθε Σαββατοκύριακο, στα οποία ο συγγραφέας αμείβεται για να συμμετάσχει, ομιλίες, μεγάλα media που ενδιαφέρονται για τη λογοτεχνία, και εν γένει στήριξη του δημιουργού θέτουν τις βάσεις για περισσότερη δημιουργία και λιγότερο άγχος για όσους η τέχνη είναι η μόνη πηγή για τα προς το ζην.
Σε μια εποχή όπου η βία καταναλώνεται καθημερινά μέσα από οθόνες, τι μπορεί να προσφέρει η λογοτεχνία που δεν προσφέρει το θέαμα;
Η λογοτεχνία προσφέρει στον αναγνώστη διαφυγή, έναν χωροχρόνο που ορίζει ο ίδιος με τη φαντασία του, δημιουργώντας μόνος του εικόνες και ερμηνεύοντας όσα διαβάζει χωρίς εξωτερική οπτική επιβολή. Για να επανέλθουμε στα μάτια που βρίσκονται στο κέντρο του βιβλίου, η ανάγνωση μέσω της όρασης είναι το μέσον και όχι ο τελικός προορισμός όπως στο θέαμα. Η αναγνωστική εμπειρία είναι μια εμπειρία που προσφέρει μεγαλύτερη ελευθερία.
Η επόμενη περιπέτεια του αστυνόμου Μάρκου θα τον δοκιμάσει περισσότερο επαγγελματικά ή προσωπικά;
Ηδη από την αρχή ο αστυνόμος Μάρκου έχει αυτονομηθεί -ίσως και ανεξαρτητοποιηθεί από τον δημιουργό του-, οπότε περιμένω να μου… επιβάλει την επόμενη ιστορία, την οποία εγώ απλώς θα καταγράψω. Μπορεί να τον δοκιμάσει ή μπορεί του προσφέρει μια ευκαιρία να ξεκουραστεί ψυχικά και σωματικά. Θα δούμε…
