Κυβερνητικό φιάσκο με το μπλόκο στα social των ανηλίκων

Σε φιάσκο πρώτου μεγέθους κατέληξε η πρωθυπουργική εξαγγελία για «μπλόκο» στα social media σε παιδιά είναι κάτω των 15 ετών. Το νομοσχέδιο που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση δεν περιλαμβάνει ούτε λέξη για το Kids Wallet, το Gov.gr Wallet και την υποχρεωτική ψηφιακή ταυτοποίηση που διαφήμιζε επί μήνες η κυβέρνηση.

Επειτα από μήνες θορύβου, διαρροών, εξαγγελιών και κυβερνητικής προπαγάνδας, το περίφημο σχέδιο του Κυριάκου Μητσοτάκη για την απαγόρευση πρόσβασης των ανηλίκων κάτω των 15 ετών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατέληξε… μια τρύπα στο νερό. Το νομοσχέδιο που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση δεν περιλαμβάνει τίποτα από όσα η κυβέρνηση παρουσίαζε ως «τομή» για την προστασία των ανηλίκων. Δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη για υποχρεωτική επιβεβαίωση ηλικίας μέσω Kids Wallet ή Gov.gr Wallet, καμία υποχρέωση των πλατφορμών να ελέγχουν πραγματικά την ηλικία των χρηστών, καμία πρακτική αλλαγή σε σχέση με ό,τι ισχύει σήμερα.

Η εξέλιξη αυτή αποτελεί ουσιαστικά επιβεβαίωση όσων είχε αποκαλύψει από τον περασμένο Μάρτιο η «κυριακάτικη δημοκρατία», όταν είχε προειδοποιήσει ότι η κυβέρνηση επιχειρούσε να μετατρέψει το Kids Wallet σε εργαλείο γενικευμένης ψηφιακής ταυτοποίησης των πολιτών, ανοίγοντας τον δρόμο για την κατάργηση της ανωνυμίας στο διαδίκτυο. Τότε, η εφημερίδα μας είχε, με τη βοήθεια ειδικού στην κυβερνοασφάλεια, εξηγήσει πώς το σχέδιο αυτό αποτελεί το «Predator των ανηλίκων», χαρακτηρίζοντας τον κ. Μητσοτάκη «πρωθυπουργό της κλειδαρότρυπας». Η εφαρμογή του Kids Wallet, σε συνδυασμό με την εγκατάστασή της και στη συσκευή του γονέα, θα μπορούσε να αποτελέσει τον «Δούρειο Ιππο» για ένα πρωτοφανές σύστημα παρακολούθησης, μόνο που αυτή τη φορά -όπως είχε επισημανθεί- οι ίδιοι οι πολίτες θα πατούσαν μόνοι τους το κουμπί της εγκατάστασης.

Το Kids Wallet χρησιμοποιείται ήδη για τον έλεγχο πώλησης αλκοόλ και καπνικών προϊόντων σε ανηλίκους. Ο μηχανισμός εκεί λειτουργεί ως εξής: Ο πωλητής επιλέγει στην εφαρμογή Gov.gr Wallet την ηλικιακή ομάδα που πρέπει να επαληθευτεί (π.χ., 18+), ο πιθανός αγοραστής σαρώνει το QR code που εμφανίζεται μέσω του δικού του Kids Wallet (αν είναι ανήλικος) ή του Gov.gr Wallet (αν είναι ενήλικος) και στην οθόνη του πωλητή εμφανίζεται απλώς πράσινη ή κόκκινη ένδειξη, χωρίς να διαβιβάζεται κανένα άλλο προσωπικό στοιχείο, παρά μόνο το αν πληρούται ή όχι το ηλικιακό κριτήριο. Η κυβέρνηση σχεδίαζε να μεταφέρει ακριβώς αυτή τη λογική στα social media, υποχρεώνοντας τις πλατφόρμες να ζητούν αντίστοιχη ψηφιακή επιβεβαίωση πριν επιτρέψουν σε έναν νέο χρήστη να δημιουργήσει λογαριασμό ή να συνδεθεί.

Από τις θριαμβολογίες φτάσαμε, όμως, στη σιωπηρή υπαναχώρηση. Η κυβέρνηση είχε επενδύσει πολιτικά στο συγκεκριμένο μέτρο. Ο ίδιος ο Κυριάκος Μητσοτάκης είχε δεσμευτεί δημόσια ότι οι σχετικές πρωτοβουλίες θα ανακοινώνονταν άμεσα, παρουσιάζοντας την Ελλάδα ως πρωτοπόρο στην Ευρώπη.

Ωστόσο, στην πορεία το αφήγημα άλλαξε. Αντί για μονομερείς πρωτοβουλίες, ο αρμόδιος υπουργός αναγκάστηκε να παραδεχθεί ότι οποιαδήποτε παρέμβαση θα μπορούσε να προχωρήσει μόνο σε συνεννόηση με την Ευρωπαϊκή Ενωση και όχι ερήμην του ευρωπαϊκού δικαίου. Εκτοτε, η υπόθεση «πάγωσε». Και τώρα το σχέδιο νόμου που τέθηκε σε διαβούλευση και ολοκληρώθηκε τις προηγούμενες ημέρες αποτυπώνει αυτό ακριβώς το αδιέξοδο.

Το νομοσχέδιο «εξαφάνισε» τις κυβερνητικές εξαγγελίες και το σχετικό πλαίσιο δεν κατατέθηκε καν ως αυτοτελές νομοσχέδιο. Ενσωματώθηκε σχεδόν αθόρυβα σε άσχετο νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης, το οποίο αναρτήθηκε στο OpenGov στις 7 Ιουλίου. Στα άρθρα 75 έως 78 δεν υπάρχει ούτε μία διάταξη που να παραπέμπει στις κυβερνητικές εξαγγελίες των προηγούμενων μηνών. Το Kids Wallet εξαφανίστηκε από το κείμενο. Το ίδιο και το Gov.gr Wallet. Εξαφανίστηκε ακόμα και η υποχρέωση των πλατφορμών να προχωρούν σε πραγματική επιβεβαίωση ηλικίας. Αυτό που απέμεινε είναι μία γενική πρόβλεψη ότι η πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιτρέπεται από τα 15 έτη και άνω, χωρίς όμως να υπάρχει οποιοσδήποτε μηχανισμός που να διασφαλίζει ότι το όριο αυτό θα τηρείται.

Με άλλα λόγια, ένας 12χρονος θα συνεχίσει να μπορεί να δηλώνει ότι είναι 19 ετών και να ανοίγει λογαριασμό, όπως ακριβώς συμβαίνει και σήμερα. Στην Ελλάδα με την υπάρχουσα νομοθεσία, απαιτείται γονική συγκατάθεση αν ένα παιδί δηλώσει ηλικία κάτω των 15. Η νέα ρύθμιση, δηλαδή, επαναλαμβάνει κατ’ ουσίαν κάτι που ίσχυε ήδη, χωρίς να προσθέτει το εργαλείο που θα το έκανε εφαρμόσιμο.

«Επικοινωνιακό πυροτέχνημα»

Η εξέλιξη μόνο έκπληξη δεν προκάλεσε στους ειδικούς, που από τον Απρίλιο είχαν χαρακτηρίσει τις κυβερνητικές εξαγγελίες «επικοινωνιακό πυροτέχνημα», υποστηρίζοντας ότι κανένα κράτος-μέλος δεν μπορεί μονομερώς να επιβάλει στις διεθνείς πλατφόρμες νέες υποχρεώσεις επιβεβαίωσης ηλικίας μέσω εθνικών ψηφιακών εφαρμογών. Στο αρχικό σχέδιο που είχε κοινοποιηθεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπήρχαν και δύο επιπλέον παράγραφοι, οι οποίες προέβλεπαν υποχρεωτική χρήση του Gov.gr Wallet και του Kids Wallet από τις πλατφόρμες.

Οι διατάξεις αυτές, όμως, εξαφανίστηκαν από το τελικό κείμενο. Σύμφωνα με την οργάνωση για τα ψηφιακά δικαιώματα, Homo Digitalis, αφαιρέθηκαν επειδή ήταν ασύμβατες με το ευρωπαϊκό δίκαιο, επιβεβαιώνοντας τις ενστάσεις που είχαν διατυπώσει από κοινού 25 ελληνικές και διεθνείς οργανώσεις προς την κυβέρνηση και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Τελικά, τι αλλάζει; Η απάντηση είναι απλή: σχεδόν τίποτα. Η ισχύουσα νομοθεσία ήδη προβλέπει ότι, όταν ένας χρήστης δηλώνει ηλικία κάτω των 15 ετών, απαιτείται γονική συγκατάθεση. Το νέο νομοσχέδιο δεν δημιουργεί κανέναν νέο τρόπο ελέγχου της ηλικίας ούτε επιβάλλει νέες υποχρεώσεις στις πλατφόρμες.

Οι πολυδιαφημισμένες εξαγγελίες για ψηφιακή ταυτοποίηση μέσω Kids Wallet εγκαταλείφθηκαν σιωπηρά και, μαζί τους, κατέρρευσε το κυβερνητικό αφήγημα περί μιας «ελληνικής πρωτοπορίας» στην προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο. Ετσι, έπειτα από μήνες επικοινωνιακών τυμπανοκρουσιών, εκείνο που τελικά έμεινε είναι ένας νόμος χωρίς ουσιαστικό μηχανισμό εφαρμογής και ένα ακόμα κυβερνητικό σχέδιο που αποδείχθηκε, στην πράξη, άνθρακες.

Μένει τώρα να φανεί τι θα γίνει με τις νομοθετικές πρωτοβουλίες που ξεκινούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παρουσίασε στις 13 Ιουλίου την έκθεση ειδικής επιτροπής εμπειρογνωμόνων για την ασφάλεια των ανηλίκων στο διαδίκτυο και η Επιτροπή ανακοίνωσε ότι τον Σεπτέμβριο θα προτείνει νέο κανονισμό για τον περιορισμό της πρόσβασης των παιδιών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε ολόκληρη την Ε.Ε.