Από τον Λάμπη Άσημο
Τις τελευταίες ημέρες ακούμε μια παράξενη κατηγορία εναντίον του Αντώνη Σαμαρά.
Ότι έχει γινάτι, θέλει να «πληγώσει το κόμμα». Ότι συνεργάστηκε με το ΠΑΣΟΚ. Ότι δεν δικαιούται να αμφισβητεί τη φυσιογνωμία της μεταλλαγμένης Νέας Δημοκρατίας του Κυριάκου Μητσοτάκη, κι ας έχει ασκήσει κοινωνικές, οικονομικές και εθνικές πολιτικές ριζικά αντίθετες με τις ιδρυτικές της αξίες.
Ο Φλωρίδης έφτασε να υποστηρίξει ότι η «μοναδική στόχευσή» του είναι να πληγεί η παράταξη από την οποία προέρχεται. Ο Βορίδης τον κατηγόρησε ότι θα συνεργαζόταν ακόμη και με το ΠΑΣΟΚ ή την Κωνσταντοπούλου, αρκεί να ξαναγίνει πρωθυπουργός. Και ο Μητσοτάκης τον Ιούνιο προειδοποίησε ότι θα ήταν «πολύ κακό» για την υστεροφημία του Σαμαρά να επιχειρήσει να «ζημιώσει την παράταξη». Επιστρατεύθηκαν παλιά και νέα στελέχη για ένα ιδιότυπο πυρ ομαδόν εναντίον του πρώην πρωθυπουργού.
Ίσως λοιπόν αξίζει να ξεκινήσουμε από τα αυτονόητα.
Τι είναι, τελικά, ένα κόμμα;
Η λέξη προέρχεται από το «κόπτω»: το κομμένο μέρος, το κομμάτι.
Το κόμμα είναι εξ ορισμού μέρος. Μερίδα του συνόλου. Δεν είναι το σύνολο. Δεν είναι το κράτος.
Το ίδιο το Σύνταγμα βάζει τα πράγματα στη θέση τους. Το άρθρο 29 ορίζει ότι η οργάνωση και η δράση των κομμάτων «οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος».
Το κόμμα, δηλαδή, είναι μέσο. Δεν είναι σκοπός. Υπάρχει για να υπηρετεί ανθρώπους και χώρα.
Όταν ένα κόμμα παύει να υπηρετεί τη χώρα, όταν εγκαταλείπει αξίες και αρχές, η πίστη σε αυτό παύει να είναι πολιτική αρετή και γίνεται συνενοχή.
Ποιοι από εμάς τους σύγχρονους Έλληνες κρατάμε ακόμη την Πατρίδα μέσα στις καρδιές μας; Μπορεί ένας αγνός πατριώτης, είτε «αριστερός» είτε «δεξιός», να υπηρετεί ένα κόμμα όταν πιστεύει ότι αυτό δεν υπηρετεί πλέον το εθνικό συμφέρον; Και όταν έρθει η ώρα της σύγκρουσης, τι διαλέγει;
Την καρέκλα ή την Πατρίδα;
Γιατί πολλοί από αυτούς που σήμερα εγκαλούν τον Σαμαρά για έλλειψη «πίστης στην παράταξη» έχουν ήδη δώσει τη δική τους απάντηση.
Διάλεξαν την καρέκλα.
Για να κυβερνήσεις, χρειάζεσαι κόμμα. Για να κυβερνήσεις καλά, όμως, πρέπει να πάλλεται στην ψυχή σου η αγάπη για τη χώρα και τους ανθρώπους της.
Χρειάζεται τότε κάτι πολύ περισσότερο από κομματική ευθυγράμμιση. Χρειάζεται άνοιγμα. Μεγαλοψυχία. Αρχοντιά. Η ικανότητα να συνεργαστείς με ανθρώπους που δεν προέρχονται από τον δικό σου χώρο. Η ικανότητα να ακούς — και να πονάς ακόμη και για ανθρώπους που διαφωνούν μαζί σου.
Γι’ αυτό και η κατηγορία ότι ο Σαμαράς «συνεργάστηκε με το ΠΑΣΟΚ» είναι ιστορικά παράδοξη.
Το 2012 η Ελλάδα δεν χρειαζόταν κομματάρχη.
Χρειαζόταν κυβερνήτη.
Οι εκλογές του Ιουνίου δεν είχαν δώσει αυτοδυναμία. Η χώρα ήταν αποκλεισμένη από τις αγορές, σε πρωτοφανή κατάρρευση, ενώ το ενδεχόμενο εξόδου από το ευρώ συζητούνταν στις αγορές, στις κεντρικές τράπεζες και στα γραφεία των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Σύμφωνα με το ΔΝΤ, περίπου δύο δωδεκάδες στελέχη του ΔΝΤ, της ΕΚΤ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είχαν εργαστεί πάνω σε σχέδιο έκτακτης ανάγκης για ενδεχόμενη ελληνική έξοδο από το ευρώ.
Το να συνεργαστεί τότε ο Σαμαράς με το ΠΑΣΟΚ και τη ΔΗΜΑΡ ήταν ακριβώς αυτό που κάνει ένας ιστορικός ηγέτης τη στιγμή της κρίσης: βάζει τη χώρα πάνω απ’ όλα.
Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο στην προσωπική διαδρομή του Σαμαρά που εξηγεί την ευρύτητα της πολιτικής του σκέψης.
Από τη μία πλευρά είναι δισέγγονος της Πηνελόπης Δέλτα, με τις οικογενειακές καταβολές των Δέλτα, Μπενάκη και Ζάννα.
Από την άλλη είναι γιος του Κωνσταντίνου Σαμαρά, παιδιού επαρχιακής, πολύτεκνης μεσσηνιακής οικογένειας, που ξεκίνησε από χαμηλά και έφτασε να γίνει καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και διευθυντής της Καρδιολογικής Κλινικής του Ευαγγελισμού.
Για να γεννηθεί ο Σαμαράς, δύο διαφορετικές Ελλάδες συναντήθηκαν.
Η Ελλάδα της παλιάς αστικής παράδοσης, των γραμμάτων και της δημόσιας προσφοράς, και η Ελλάδα της επαρχίας, του αγώνα, του απλού ανθρώπου που ανεβαίνει μόνος του.
Ο σκοπός μας δεν είναι η αγιογραφία. Είναι να καταλάβουμε γιατί ο Σαμαράς δεν χώρεσε ποτέ εύκολα σε κομματικά κουτάκια. Γιατί μπορούσε να αφουγκραστεί και τον αστό και τον λαϊκό άνθρωπο. Γιατί ο κόσμος του δεν τελείωνε στα όρια των κομματικών γραφείων.
Το ίδιο δείχνουν και οι σχέσεις του με ανθρώπους του πνεύματος και της τέχνης.
Ο Οδυσσέας Ελύτης ήταν στενός του φίλος. Ο Σαμαράς τον επισκεπτόταν συχνά τα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Ελύτης στήριξε δημόσια την Πολιτική Άνοιξη και ενέπνευσε ακόμη και το όνομά της.
Ο Μανώλης Μητσιάς, φίλος και κουμπάρος του επί δεκαετίες, έχει περιγράψει έναν Σαμαρά που σύχναζε στις μπουάτ, έγραφε στίχους και περνούσε ώρες συζητώντας με τον Νίκο Γκάτσο και τον Ελύτη.
Με τον Μάνο Χατζιδάκι είχε προσωπική σχέση. Ο Σαμαράς γνώριζε τους στίχους της «Αθανασίας» πριν ακόμη τους μελοποιήσει ο Μάνος.
Με τον Μίκη Θεοδωράκη διατηρούσε επί χρόνια προσωπική επικοινωνία. Όταν ο Σαμαράς εξελέγη πρόεδρος της ΝΔ, ο Μίκης τού έγραψε επιστολή που έκλεινε με το «Με αγάπη, δικός σου, Μίκης». Όταν ο Θεοδωράκης πέθανε, ο Σαμαράς τον αποχαιρέτησε: «Αντίο αδελφέ μου».
Και στην Πολιτική Άνοιξη βρέθηκε δίπλα του ο Ανδρέας Λεντάκης, ιστορικό στέλεχος της ανανεωτικής Αριστεράς — ένας άνθρωπος που έζησε φυλακές και βασανιστήρια για τις ιδέες του.
Άνθρωποι από διαφορετικούς κόσμους, με τεράστιο πνευματικό εκτόπισμα και διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες. Προσωπικότητες που δεν παραχωρούσαν εύκολα ούτε τη φιλία ούτε την εμπιστοσύνη τους.
Αυτά δεν αποτελούν πιστοποιητικό πολιτικού αλάθητου. Λένε όμως κάτι για τον άνθρωπο. Και, κυρίως, για το πόσο μικρή και ευτελής είναι η αντίληψη ότι αποτελεί πολιτικό αμάρτημα να έχει ένας δεξιός φίλους στην Αριστερά.
Μπορεί ο σημερινός πρωθυπουργός να πει ότι είχε φίλο έναν Ελύτη;
Και, τελικά, διαχειρίστηκε κανείς από τους σημερινούς πολιτικούς των pass, των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων και των «κοινωνικών» επιδομάτων κρίση ανάλογη με εκείνη που έπεσε στις πλάτες της κυβέρνησης Σαμαρά-Βενιζέλου;
Όταν ο Σαμαράς ανέλαβε την πρωθυπουργία, η Ελλάδα βρισκόταν μέσα σε μία από τις βαθύτερες οικονομικές καταρρεύσεις που έχει γνωρίσει ανεπτυγμένη χώρα. Από το 2008 έως το 2012 είχε χαθεί σχεδόν το ένα τέταρτο της ελληνικής παραγωγής. Η ανεργία είχε φτάσει σε αδιανόητα επίπεδα.
Και πάνω από τη χώρα επικρεμόταν το Grexit.
Οι καταγραφές του ίδιου του ΔΝΤ δείχνουν ότι ο Schäuble υποστήριζε την έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ. Στην πρώτη επίσκεψη του Σαμαρά στο Βερολίνο ως πρωθυπουργού, στις 24 Αυγούστου 2012, η Angela Merkel του είπε ότι υπήρχε και «δεύτερο σχέδιο» για την περίπτωση ελληνικής εξόδου.
Ο Σαμαράς το απέρριψε.
Αυτό είναι το ιστορικό μέγεθος εκείνης της περιόδου.
Δεν είχε να μοιράσει pass και επιδόματα. Δεν διαπραγματευόταν αν ένας φόρος θα αυξηθεί ή θα μειωθεί δύο μονάδες.
Διαπραγματευόταν αν η Ελλάδα θα παρέμενε στον πυρήνα της Ευρώπης.
Και στο τέλος του 2014 η χώρα είχε επιστρέψει στις διεθνείς αγορές. Τον Απρίλιο οι προσφορές για το ελληνικό ομόλογο ήταν σχεδόν επταπλάσιες του ποσού που αντλήθηκε.
Η οικονομία επέστρεψε σε θετικό ρυθμό ανάπτυξης, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών ήταν θετικό, οι εξαγωγές αυξήθηκαν και η ανεργία άρχισε να αποκλιμακώνεται.
Η Ελλάδα δεν είχε βγει οριστικά από την κρίση. Αλλά η φορά της χώρας είχε αλλάξει.
Και αυτά δεν τα λένε μόνο οι υποστηρικτές του Σαμαρά. Τα είπε ο ίδιος ο Κυριάκος Μητσοτάκης μόλις τον Ιούνιο του 2026. Δεν μπορεί μέσα σε λίγες εβδομάδες ο ίδιος άνθρωπος να είναι από τη μία ο «καλός πρωθυπουργός» που «πήγε τη χώρα μπροστά, σε μια πολύ δύσκολη συγκυρία» και από την άλλη ένας εγωπαθής αποστάτης που θέλει απλώς να βλάψει την παράταξη.
Κάπου υπάρχει μια αντίφαση.
Και δεν βρίσκεται στον Σαμαρά, γιατί η Ιστορία έχει ήδη γράψει.
Υπάρχει και το τελευταίο κεφάλαιο εκείνης της κυβέρνησης.
Το Eurogroup είχε δεσμευθεί από το 2012 ότι, μετά την επίτευξη πρωτογενούς πλεονάσματος, θα εξέταζε πρόσθετα μέτρα για το ελληνικό χρέος. Το πλεόνασμα επιτεύχθηκε το 2014. Η ελάφρυνση δεν ήρθε.
Γιατί άραγε;
Η αξιολόγηση έμεινε ανολοκλήρωτη, η χώρα οδηγήθηκε σε εκλογές και τον Ιανουάριο του 2015 ήρθαν στην εξουσία οι Τσίπρας και Βαρουφάκης. Μια οικονομία που μόλις είχε αρχίσει να ανασαίνει βρέθηκε ξανά στην άβυσσο: φυγή καταθέσεων, δημοψήφισμα, κλειστές τράπεζες, capital controls και τελικά τρίτο πρόγραμμα «διάσωσης».
Τα γεγονότα αρκούν.
Μπορεί κανείς να συζητά αν ο Σαμαράς βιάστηκε να επιδιώξει έξοδο από το πρόγραμμα της Τρόικας. Αν έπρεπε να χειριστεί διαφορετικά την προεδρική εκλογή. Αν υποτίμησε την κοινωνική εξάντληση.
Αυτή είναι θεμιτή πολιτική κριτική.
Το να μετατρέπεται όμως σήμερα η «πίστη στην παράταξη» σε υπέρτατο κριτήριο πολιτικής αρετής είναι κάτι άλλο.
Κάτι ευτελές και άνανδρο.
Γιατί ένας πολιτικός μπορεί να χρωστά πολλά στο κόμμα του. Κανείς δεν χρωστά όμως στο κόμμα περισσότερα απ’ όσα χρωστά στη χώρα.
Και ένας πρώην πρωθυπουργός έχει όχι μόνο δικαίωμα αλλά και καθήκον να μη σωπαίνει όταν πιστεύει ότι η ιστορική του παράταξη μεταλλάσσεται σε κομματάκι που διαιρεί την κοινωνία αντί να τη συνθέτει. Όταν θεωρεί ότι η χώρα ακολουθεί λανθασμένη πορεία. Όταν βλέπει πράγματα για τα οποία η σιωπή θα ήταν συνενοχή.
Μπορεί να έχει δίκιο. Μπορεί να έχει άδικο.
Θα κριθεί από τα πραγματικά γεγονότα και τελικά από τους πολίτες.
Όχι από ένα πιστοποιητικό φρονημάτων που θα δώσει η καμαρίλα των καρεκλοκένταυρων.
Η κυβέρνηση οφείλει να υπηρετεί το σύνολο, κι όταν παύει να το κάνει, πρέπει να φεύγει από τη μέση.
Το κόμμα είναι κομμάτι. Η Πατρίδα είναι το όλον.
Και όποιος ξεχνά αυτή τη διάκριση μπορεί να αποδεικνύεται χρήσιμος κομματικός στρατιώτης, αλλά κακός πολιτικός και επικίνδυνος για τη χώρα.
Γιατί στο τέλος η Ιστορία δεν ρωτά ποιος υπηρέτησε καλύτερα το κόμμα του.
Ρωτά ποιος, όταν έφτασε η δύσκολη ώρα, υπηρέτησε καλύτερα την Ελλάδα.
