«Η Πορτογαλία θεωρήθηκε υπόδειγμα χώρας σε πρόγραμμα διάσωσης, κάνοντας όλα τα σωστά πράγματα για να ξαναφέρει την οικονομία της σε φόρμα. Αυτή η φήμη είναι τώρα πολύ δύσκολο να διατηρηθεί». Αυτό εκτιμά το πρακτορείο Reuters, επιχειρώντας να ερμηνεύσει τη χειρότερη πολιτική κρίση που αντιμετωπίζει η χώρα από το 2011, όταν εντάχθηκε σε πρόγραμμα διάσωσης.
Αλλοι αναλυτές υπήρξαν λιγότερο μετριοπαθείς, μιλώντας για αποτυχία της «συνταγής» λιτότητας της τρόικας, αφού όλες οι «σωστές» κινήσεις της πορτογαλικής κυβέρνησης δεν απέδωσαν, εντείνοντας τις αμφιβολίες της επιστροφής της σύντομα στις αγορές κρατικού χρέους. Τελικά η αδυναμία της κυβέρνησης Κοέλιο να πιάσει τους οικονομικούς της στόχους και οι κοινωνικές αντιδράσεις στο τελευταίο πακέτο μέτρων σκληρής λιτότητας οδήγησαν στην παραίτηση του υπουργού Οικονομικών Βιτόρ Γκάσπαρ και στον κλυδωνισμό της κυβέρνησης συνασπισμού.
Με τις πολιτικές εξελίξεις να βρίσκονται στο «κόκκινο» στην έτερη μνημονιακή χώρα, το επιτόκιο του δεκαετούς ομολόγου της ανεβαίνει σε ρεκόρ επταμήνου, κλονίζοντας τις ευρωπαϊκές αγορές. Παράλληλα, οι Βρυξέλλες φοβούνται επιστροφή ολόκληρης της ευρωζώνης σε νέα περίοδο κρίσης.
Τι ακριβώς συνέβη στην Πορτογαλία; Επειτα από τρία χρόνια παρατεταμένης λιτότητας και ενώ το πορτογαλικό πρόγραμμα (που περιλαμβάνει πακέτο διάσωσης 78 δισ. ευρώ) αναμένεται να ολοκληρωθεί τον Ιούνιο του 2014, η οικονομία αναμένεται να συρρικνωθεί κατά ακόμη 2,3% φέτος (μετά το περσινό 3,2%) και το χρέος της να φτάσει το 123% του ΑΕΠ ως το 2014. Η ανεργία παραμένει στο 18%, ενώ ειδικά η ανεργία των νέων φτάνει στο 43%.
Τον Σεπτέμβριο η κυβέρνηση έλαβε χρονική παράταση για να μειώσει την τρύπα στον προϋπολογισμό, καθώς τα φορολογικά έσοδα δεν υπήρξαν τα αναμενόμενα. Στις 15 Μαρτίου ανακοίνωσε πιο μετριοπαθείς στόχους για μείωση του ελλείμματος στο 5% του ΑΕΠ το 2013. Στη συνέχεια, στις 4 Μαΐου, ο πρωθυπουργός Πέδρο Πάσος Κοέλιο ανακοίνωσε δέσμη μέτρων με σκοπό την εξοικονόμηση 4,8 δισ. δολαρίων ως το 2015. Μεταξύ των μέτρων περιλαμβάνονταν οι περικοπές του αριθμού των δημοσίων υπαλλήλων κατά 30.000, που αντιστοιχεί στο 1/5 του δημόσιου τομέα. Επίσης αύξηση κατά έναν χρόνο της υποχρεωτικής ηλικίας συνταξιοδότησης από τα 65 στα 66 έτη. Αύξηση από 35 σε 40 ώρες της εβδομαδιαίας εργασίας στον δημόσιο τομέα, αύξηση κατά 1% των εισφορών στα ασφαλιστικά ταμεία και επιβολή φόρου «βιωσιμότητας» στις συντάξεις. Στόχος η επιστροφή στην ανάπτυξη το 2014, ένας στόχος που σήμερα μοιάζει λιγότερο ρεαλιστικός από ποτέ.
Το πακέτο μέτρων οδήγησε σε σειρά απεργιών, μεταξύ αυτών μία μαζική απεργία των εκπαιδευτικών, αλλά και γενική απεργία στις 27 Ιουνίου, με τις ενώσεις εργαζομένων να προαναγγέλλουν ένα «καυτό καλοκαίρι» κινητοποιήσεων. Παράλληλα, οι σύνδεσμοι βιομηχάνων και εμπόρων κάλεσαν την κυβέρνηση να μειώσει τους φόρους, διευκολύνοντας τις νέες επενδύσεις, την επιστροφή των καταναλωτών στα καταστήματα και την ανάκαμψη της αγοράς.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο υπουργός Οικονομικών της τελευταίας διετίας Βιτόρ Γκάσπαρ και θεωρούμενος «αρχιτέκτονας της λιτότητας» υπέβαλε την επιστολή παραίτησής του, στην οποία ανέφερε ότι «η επανάληψη της απόκλισης (από τους στόχους) υπονομεύει την αξιοπιστία μου ως υπουργού Οικονομικών». Κάποιοι διάβασαν στην επιστολή υπόνοιες για έλλειψη πολιτικής στήριξης από το εσωτερικό της κυβέρνησης. Ακόμη μεγαλύτερο πλήγμα υπήρξε όμως η συνακόλουθη παραίτηση του υπουργού Εξωτερικών Πάολο Πόρτας, επικεφαλής του συγκυβερνώντος δεξιού κόμματος CDS-PP, ο οποίος είχε κατά καιρούς εκφράσει τη διαφωνία του με τις οικονομικές επιλογές της κυβέρνησης. Αφορμή υπήρξε η αντικατάσταση του Γκάσπαρ με την πρώην υπουργό Οικονομίας Μαρία Λουίς Αλμπουκέρκι, μία επιλογή που -κατά τον Πόρτας- «δεν είναι πολιτικά βιώσιμη» και αποδεικνύει ότι ο πρωθυπουργός επιλέγει να «συνεχίσει στον ίδιο δρόμο». Ο ίδιος ο Κοέλιο δεν αποδέχθηκε την παραίτηση του Πόρτας, εν όψει, όπως είπε, της «απειλής πολιτικής αποσταθεροποίησης που θα προκαλούσε».
Οι πρόωρες εκλογές
Με όλα τα ενδεχόμενα ανοιχτά, η γερμανική Deutsche Bank εκτιμούσε σε έκθεσή της ότι η κυβέρνηση είναι πια πολύ εύθραυστη σε βάρος της δημοσιονομικής προσαρμογής. Παράλληλα, όμως, πολλοί αναλυτές επισήμαιναν ότι η πρόωρη προσφυγή στις κάλπες δεν συμφέρει τον Πόρτας, καθώς τα ποσοστά δημοτικότητάς του παραμένουν χαμηλά. Παρότι άλλοι έβλεπαν ήδη δύο ακόμη υπουργούς του CDS-PP, τον υπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης Ασουνσάου Κρίστας και Κοινωνικής Ασφάλισης Πέδρο Μότα Σοάρες να ακολουθούν και εκείνοι στον δρόμο της παραίτησης. Και όλα αυτά με το επόμενο «ραντεβού» με την τρόικα να έχει οριστεί στις 15 Ιουλίου.
Σε εκείνη τη φάση όλες οι πιθανές εξελίξεις έμοιαζαν αδιέξοδες. Ταυτόχρονα η Ευρώπη παρακολουθούσε κυριολεκτικά με κομμένη την ανάσα, καθώς, σύμφωνα με τον αναλυτή Στίβεν Κινγκ της HSBC, η πορτογαλική κρίση δείχνει πως και «η ευρωπαϊκή κρίση βρίσκεται ακόμη πολύ μακριά από το τέλος της».
Ρωγμές και στο ιρλανδικό «μοντέλο» (των υπάκουων) με συνέχιση της ύφεσης
Και όμως παραμένει σε ύφεση! Παρότι η Ιρλανδία υπήρξε για αρκετούς «μοντέλο» μεταξύ των χωρών που χρειάστηκαν διάσωση, καθώς μπόρεσε να εμφανίσει έστω και ήπιους θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης, προ ημερών τα αναθεωρημένα στοιχεία που παρουσίασε η Στατιστική Υπηρεσία της απέδειξαν ότι, εν τέλει, η οικονομία της βρίσκεται σε ύφεση από το τέλος του 2012. Και συνεχίζει να συρρικνώνεται το 2013. Και αυτά ενώ αναμένεται, εντός του έτους, η έξοδός της από το μνημόνιο που υπέγραψε εν έτει 2010.
Η αναθεώρηση αποτέλεσε πλήγμα για όσους έβλεπαν τη χώρα σαν μια φωτεινή ακτίνα ελπίδας μέσα στον γενικότερο όλεθρο των μνημονιακών πολιτικών στην Ευρώπη και ως απόδειξη επιτυχίας των μέτρων λιτότητας, που αποτελεί την κλασική «συνταγή» για την επάνοδο στις αγορές. Οπως αποδείχθηκε τελικά, το πρώτο τρίμηνο του 2013 η οικονομία της συρρικνώθηκε κατά 0,6% σε σχέση με το προηγούμενο τρίμηνο, ενώ σε σχέση με έναν χρόνο πριν η μείωση αντιστοιχεί σε 0,9%. Οσο για το προτελευταίο τρίμηνο του 2012, η συρρίκνωση του ΑΕΠ ήταν τελικά στο 1% και όχι στο 0,4%, όπως είχε ανακοινωθεί αρχικά. Το ίδιο διάστημα οι δαπάνες των νοικοκυριών μειώθηκαν κατά 3%, οι κεφαλαιακές επενδύσεις κατά 7,4%, ενώ πτώση σημείωσαν και οι εξαγωγές. Κάτι πάντως που οφείλεται και στη μείωση της ζήτησης από τη γειτονική Βρετανία και στο γενικότερο κλίμα που επικρατεί στην ευρωζώνη.
Λίγο νωρίτερα, στα τέλη Μαΐου, έκθεση του ΔΝΤ ανέφερε ότι τελικά η Ιρλανδία θα χρειαστεί ακόμη 16 δισ. ευρώ για να καλύψει τις «τρύπες» των τραπεζών της, εφόσον δεν επιτύγχανε σταθερή ανάπτυξη. Παράλληλα, συνεχιζόταν η πτώση στις τιμές των ακινήτων, που εξανέμιζε την αξία των σπιτιών των δανειοληπτών, την ώρα που η τρόικα πίεζε με κατασχέσεις σε περίπτωση αδυναμίας αποπληρωμής των δανείων τους.
Σχολιάζοντας τα τελευταία οικονομικά στοιχεία, το υπουργείο Οικονομικών χαρακτήρισε τους αριθμούς που αφορούν το ΑΕΠ «απογοητευτικούς». Το κλίμα απογοήτευσης ενισχύει και το γεγονός ότι η πτώση στις εξαγωγές έχει επίδραση και στη βιομηχανία, με την οικονομική δραστηριότητα στον τομέα αυτό να συνεχίζει να συρρικνώνεται το διάστημα Μαρτίου – Μαΐου. Πάντως η ιρλανδική κυβέρνηση έχει δεσμευθεί να εμμείνει στον στόχο μείωσης του ελλείμματος του προϋπολογισμού, με την ελπίδα ότι θα πέσει κάτω από το 3% ως το 2015.
Μυρτώ Μπούτση
