Μετατρέπονται σε σκόνη (λόγω της πυρκαγιάς το 1917) τα μοναδικής ομορφιάς και ανεκτίμητης ιστορικής αξίας έργα τέχνης του ναού-μνημείου της Θεσσαλονίκης. Κρούει τον κώδωνα ο ο καλλιτέχνης μαρμάρου Ευάγγελος Φυλακτός.
{Από το περιοδικό «δ» που κυκλοφορεί με την «κυριακάτικη δημοκρατία»}
Σε σκόνη μετατρέπονται τα μοναδικής ομορφιάς και ανεκτίμητης ιστορικής αξίας κιονόκρανα που κοσμούν για περισσότερα από 1.500 χρόνια τον Ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη. Η πυρκαγιά που κατέστρεψε τον ναό το 1917 επιβάρυνε σημαντικά τον μαρμάρινο γλυπτικό διάκοσμο της πεντάκλιτης βασιλικής εκκλησίας, που από το 1988 ανακηρύχθηκε Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO, και τα αρχαία κιονόκρανα, «πληγωμένα» από τις φλόγες και τον χρόνο, αλλοιώνονται, χάνοντας την αρχική μορφή τους.
Τα περίτεχνα κιονόκρανα, μοναδικά βυζαντινά έργα τέχνης, αναδιπλούμενα, με ανεμιζόμενα φύλλα, με κεφαλές κριαριών και αετών, ανήκουν είτε σε παλαιότερα κτίσματα είτε στη βασιλική του Αγίου Δημητρίου του 5ου αιώνα. «Τα αρχαία κιονόκρανα που εδώ και αιώνες βρίσκονται στην αρχική τους θέση και αποτελούν μοναδικά δείγματα βυζαντινής τέχνης πρέπει να συντηρηθούν άμεσα. Σε μερικά χρόνια δεν θα υπάρχουν, αφού μέρα με τη μέρα μετατρέπονται σε μαρμαρόσκονη» τονίζει στη «δημοκρατία» ο καλλιτέχνης μαρμάρου Ευάγγελος Φυλακτός. «Πριν από μερικά χρόνια ο σπουδαίος αρχαιολόγος Χαράλαμπος Μπακιρτζής μού ζήτησε να τα επιθεωρήσω.
Πολύ εύθραυστα
Ανέβηκα σε μία σκάλα και μόλις τα άγγιξα, στο χέρι μου έμεινε σκόνη. Διαπίστωσα ότι είναι πολύ εύθραυστα. Με το πέρασμα του χρόνου καταστρέφονται όλο και περισσότερο. Αν δεν συντηρηθούν άμεσα, σε λίγες δεκαετίες δεν θα υπάρχουν. Ηδη πολλά από αυτά έχουν χάσει την αρχική τους μορφή».
Στο βιβλίο του πρωτοπρεσβυτέρου Ιωάννη Μαϊτού «Ο ναός του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης» επισημαίνεται ότι τα περισσότερα κιονόκρανα, που ονομάζονται θεοδοσιανά και αποτελούν εξελιγμένη μορφή του κορινθιακού κιονοκράνου, αποτελούνται από δύο ζώνες όρθιων φύλλων άκανθας με λυγισμένες άκρες, για να «σκεπάζουν» τον κάλαθο, δηλαδή τον κορμό των κιονοκράνων. Τα φύλλα είναι δουλεμένα με τρυπάνι, ώστε να δημιουργούνται σκοτεινές μικρές τρύπες με έντονες φωτοσκιάσεις. Αλλος τύπος κιονοκράνων, που κοσμούν τον Ναό του Αγίου Δημητρίου, είναι αυτός που τα φύλλα τους γέρνουν προς τα πλάγια και ονομάζονται «κιονόκρανα με ανεμιζόμενα φύλλα», ενώ σε άλλη ομάδα ανήκουν εκείνα που έχουν μία μόνο ζώνη από φύλλα, με τους έλικες που κρατούν τις τέσσερις γωνίες του άβακα να έχουν αντικατασταθεί από προτομές κριαριών ή αετών. Εκτός από τα θεοδοσιανά κιονόκρανα, υπάρχουν και τα λεγόμενα πτυχωτά, που είναι νεότερα. Επίσης, υπάρχουν τα κορινθιακά, καθώς και τέσσερα άλλα στις δυτικές κιονοστοιχίες, που κατασκευάστηκαν από μαύρο γρανίτη και προέρχονται από παλαιότερα κτίσματα.
«Κατά τις αναστηλωτικές εργασίες που έγιναν στον ναό μετά την πυρκαγιά του 1917 ορισμένα κιονόκρανα αντικαταστάθηκαν με νεότερα. Αυτά ξεχωρίζουν, καθώς τα μάρμαρά τους είναι λευκά και δεν έχουν αλλοιωμένη μορφή» σημειώνει ο Ευάγγελος Φυλακτός. Οπως εξηγεί, για τη συντήρηση των κιονοκράνων δεν απαιτείται μεγάλο κόστος, ενώ μπορεί να γίνει ακόμη και από δύο, τρεις τεχνίτες. «Είναι αναγκαίο να εκπονηθεί σχετική μελέτη και τα κιονόκρανα να συντηρηθούν, όπως έγινε στην Καμάρα και στον Παρθενώνα. Δύο, τρεις συντηρητές μπορούν να αναλάβουν το έργο και να διασώσουν αυτά τα μοναδικά έργα τέχνης».
Το μεσαίο κλίτος είναι ευρύτερο από τα υπόλοιπα τέσσερα, χωρίζεται από αυτά με οκτώ πράσινους και 12 λευκούς κίονες και τέσσερις πεσσούς, που κοσμούνται με κιονόκρανα, τα οποία στέφονται με επιθέματα. Στη μεγάλη πυρκαγιά, που κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος της πόλης τον Αύγουστο του 1917, ο ναός σχεδόν αφανίστηκε, για να αναστηλωθεί και να παραδοθεί στους πιστούς στις 26 Οκτωβρίου του 1949, την ημέρα της γιορτής του αγίου. Η εκκλησία με τη σημερινή της μορφή, βασιλικού ρυθμού, χωρισμένη με τέσσερις κιονοστοιχίες σε πέντε διαδρόμους, εγκαινιάστηκε το 1958. Στο υπόγειο του ναού βρίσκεται ο χώρος μαρτυρίου του αγίου Δημητρίου, καθώς και του αγίου Νέστορος.
Στην ίδια μοίρα η Οικία του Διονύσου
Ο Ευάγγελος Φυλακτός χτυπά καμπανάκι και για τα κιονόκρανα που κοσμούν την Οικία του Διονύσου στην αρχαία Πέλλα. «Εχει γίνει μελέτη για τη διάσωση των κιονοκράνων που βρίσκονται σε εξωτερικό χώρο, αλλά δεν έχει υλοποιηθεί. Αν δεν μεταφερθούν τα σωζόμενα κιονόκρανα στο Μουσείο της Πέλλας για να συντηρηθούν, σε μερικά χρόνια θα γίνουν σκόνη» προειδοποιεί. Οι ύψους 2,5 μέτρων κίονες του αρχαιολογικού χώρου της Πέλλας, σήμα κατατεθέν του μνημείου, ήρθαν στο φως από την αρχαιολογική σκαπάνη στο διάστημα 1957-1964.
Το υλικό κατασκευής τους, ο τοπικός ασβεστόλιθος, δεν είναι ανθεκτικό και δεν μπορεί να αντισταθεί στη φθορά του χρόνου, ενώ οι καιρικές συνθήκες προκαλούν μεγάλες φθορές, με αποτέλεσμα να αποκολλώνται μικρά τμήματά τους και να προκαλείται τεράστια αλλοίωση. Οι κίονες είναι μέρος του περιστυλίου της Οικίας του Διονύσου, όπου εντοπίστηκαν και σώζονται τα πολύ γνωστά ψηφιδωτά του οικοδομήματος. Αρχικά, το περιστύλιο αποτελούσαν 20 κίονες, σήμερα όμως σώζονται μόνο έξι στο αρχικό τους ύψος, με τα ιωνικού ρυθμού κιονόκρανα, και ακόμη οκτώ, που βρέθηκαν σπασμένοι και είναι χαμηλότερου ύψους.
Θάνος Χερχελτζής