Μια σπουδαία εξέλιξη για τα πολιτιστικά και εκκλησιαστικά πράγματα της Κύπρου συντελέστηκε πριν από λίγες ημέρες, όταν επέστρεψαν στο νησί έπειτα από απόφαση του Εφετείου του Μονάχου 34 κειμήλια τα οποία είχαν κλαπεί κατά την τουρκική εισβολή από τις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου. Η υπόθεση αυτή απασχολούσε για πολλά χρόνια την Εκκλησία της Κύπρου αλλά και τις κυπριακές Αρχές στο σύνολό τους. Αλλωστε, αναφερόμαστε σε μία από τις σημαντικότερες υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας στην ιστορία του νησιού, τη γνωστή και ως «υπόθεση Ντικμέν», από το επώνυμο του Τούρκου αρχαιοκάπηλου.
Να σημειωθεί ότι τον Οκτώβριο του 2013 επαναπατρίστηκαν στο πλαίσιο της ίδιας δικαστικής διαμάχης 173 κειμήλια. Για τα υπόλοιπα 49 κειμήλια που απομένουν (εικόνες ρωσικής τεχνοτροπίας και προϊστορικές αρχαιότητες) βρίσκεται εν εξελίξει νομική διαδικασία, με στόχο την όσο το δυνατόν συντομότερη ανάκτηση και επαναπατρισμό τους. Εκ των επιστραφέντων κειμηλίων 24 είναι βυζαντινά κειμήλια και τα υπόλοιπα προϊστορικές αρχαιότητες που προέρχονται στην πλειονότητά τους από τη συλλογή Χρ. Χατζηπροδρόμου, τον Αγιο Επίκτητο κ.ά.
Μεταξύ των βυζαντινών κειμηλίων χαρακτηριστικότερα είναι τρία ζεύγη βημοθύρων (Μονή Αντιφωνητή Χριστού, Μονή Παναγίας Καντάρας), τοιχογραφίες από τη Μονή του Αντιφωνητή Χριστού, τον ναό της Αγίας Σολομονής στην Κώμα του Γιαλού και τη Μονή Παναγίας Αψινθιώτισσας στο Συγχαρί. Επίσης, χειρόγραφο ομιλιάριο (17ος αι.) από τη Μονή της Παναγίας Τροοδίτισσας και το χειρόγραφο Ευαγγέλιο της αρμενικής κοινότητας (18ος αι.), που κλάπηκε κατά την περίοδο της τουρκικής ανταρσίας το 1963.
Η ανεξέλεγκτη κατάσταση που διαμορφώθηκε στο τουρκοκρατούμενο βόρειο τμήμα της Κύπρου μετά το 1974 τροφοδότησε την ανάπτυξη δικτύων αρχαιοκαπηλίας, που σκοπό είχαν το ξεπούλημα της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.
Τα κέρδη
Η αρχαιοκαπηλία -με τη βοήθεια και ενθάρρυνση του τουρκικού στρατού- απέδωσε μεγάλα κέρδη στους εμπλεκομένους, αφού κυπριακοί θησαυροί ήδη κοσμούν ιδιωτικές συλλογές σε πολλές χώρες του κόσμου, από την Τουρκία, τη Ρωσία, την Ελβετία, την Ολλανδία και την Αγγλία έως τις ΗΠΑ, την Αυστραλία και την Ιαπωνία.
Ο πιο γνωστός αρχαιοκάπηλος, με τις μεγαλύτερες διασυνδέσεις, παραμένει ο Τούρκος Αϊντίν Ντικμέν. Είχε συνεργάτες τόσο από την Τουρκία και τα Κατεχόμενα όσο και από την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, και οι ενέργειές του τον εμπλέκουν στα μεγαλύτερα και γνωστότερα σκάνδαλα αρχαιοκαπηλίας κυπριακών θησαυρών. Εχοντας ως έδρα του το Μόναχο της Γερμανίας, διοχέτευε τη λεία του, που αποσπούσε από τα Κατεχόμενα μέσω Τουρκίας, σε όλο τον κόσμο. Από τις μεγαλύτερες υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας στις οποίες εμπλέκεται ο Αϊντίν Ντικμέν είναι η λεηλασία των τοιχογραφιών του ναού του Αγίου Ευφημιανού στη Λύση και των εντοίχιων ψηφιδωτών του 6ου αιώνα από τον ναό της Παναγίας Κανακαριάς στη Λυθράγκωμη.
Οι υποθέσεις αυτές οδήγησαν την Interpol και τη γερμανική αστυνομία στα χνάρια του Αϊντίν Ντικμέν. Τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 1997 διενήργησαν έφοδο σε διαμερίσματα που διατηρούσε ο Τούρκος αρχαιοκάπηλος στο Μόναχο.
Κώστας Παππάς
Μεγάλο έγκλημα σε βάρος του χριστιανικού πολιτισμού
Ο αριθμός των έργων τέχνης που ανευρέθηκαν συγκλονίζει. Πρόκειται για έργα που προέρχονται από περίπου 50 διαφορετικούς λεηλατημένους ναούς στην τουρκοκρατούμενη Κύπρο, τα οποία έχουν πλήρως ταυτιστεί, ενώ δυστυχώς μεγάλο μέρος τους δεν έχει πλήρως ταυτολογηθεί λόγω ελλιπών αρχείων. Από τα γνωστά έργα τέχνης ξεχωρίζουν τα τεμάχια ψηφιδωτών του 6ου αιώνα από την Παναγία Κανακαριά, τα σπαράγματα τοιχογραφιών από την Παναγία Αψινθιώτισσα στο Συγχαρί, όπως το κεφάλι του αγίου Ιγνατίου, τα σπαράγματα τοιχογραφιών από τον ναό της Παναγίας Περγαμηνιώτισσας στην Ακανθού, τα οποία χρονολογούνται τον 12ο αιώνα, τα σπαράγματα τοιχογραφιών από τον ναό Αγίας Σολομονής του 9ου αιώνα και τα σπαράγματα τοιχογραφιών από τον ναό του Αντιφωνητή (περ. 1200 και τέλη 15ου αι.) καθώς επίσης και μεγάλος αριθμός εικόνων και παλαιά χειρόγραφα.
Χωρίς αμφιβολία, η έφοδος της γερμανικής αστυνομίας στο Μόναχο έγινε πολύ αργά, αφού πιστεύεται ότι τεράστιος αριθμός άλλων θησαυρών ήδη είχε διοχετευτεί στην παράνομη αγορά έργων τέχνης. Στο δικαστήριο της Βαυαρίας έχουν κατατεθεί ως τεκμήρια τα αρχεία που διατηρούσε ο Τούρκος αρχαιοκάπηλος. Μάλιστα, η λεπτομέρεια με την οποία διατηρούσε τα αρχεία του είναι πρωτοφανής. Φωτογραφίες και σκίτσα πριν από την κλοπή των ψηφιδωτών και τοιχογραφιών, κατά τη διάρκεια της αφαίρεσής τους και μετά την αφαίρεσή τους, αλλά και αντίγραφα των ψηφιδωτών με σκοπό την πώλησή τους ως αυθεντικών στο παράνομο εμπόριο αρχαιοτήτων. Τα ψεύτικα πιστοποιητικά που διέθετε αποκλειστικά για τα αντίγραφα αποτελούν επαρκείς ενδείξεις για ένα καλά οργανωμένο έγκλημα σε βάρος του μακραίωνου χριστιανικού πολιτισμού της Κύπρου.
