Οι εκκρεμότητες σε εξοπλισμούς, υποστήριξη και νέες τεχνολογίες που θα κρίνουν την ισχύ του Οπλου την επόμενη δεκαετία
- Του Περικλή Ζορζοβίλη
Στο εξοπλιστικό πρόγραμμα που η χώρα άρχισε να υλοποιεί μετά την απροκάλυπτη εκδήλωση της τουρκικής επιθετικότητας το 2020, στον Εβρο, με την οπλοποίηση των μεταναστευτικών ροών και το Αιγαίο – Ανατολική Μεσόγειο, ο Ελληνικός Στρατός (ΕΣ) μέχρι σήμερα αποτελεί τον «φτωχό συγγενή», αφού αναγκαστικά η υψηλότερη προτεραιότητα αποδόθηκε στην Πολεμική Αεροπορία και στο Πολεμικό Ναυτικό. Τη μοναδική εξαίρεση αποτελούν οι Δυνάμεις Ειδικών Επιχειρήσεων – Ειδικές Δυνάμεις, λόγω της έμφασης που αποδίδεται στα προ και τα κατά την κρίση, του μικρού μεγέθους και του εξοπλισμού τους.
Ομως η σύρραξη στην Ουκρανία απέδειξε ότι ο πόλεμος δεν αποτελεί απώτερο παρελθόν για την Ευρώπη και ότι σε περίπτωση που ξεσπάσει οι ευμεγέθεις, καλά εκπαιδευμένες και εξοπλισμένες κύριες δυνάμεις και εφεδρείες θα διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο.
Δυστυχώς, η επίτευξη αυτού του στόχου απαιτεί σημαντικούς οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους, καθώς σε σχέση με τους δύο υπόλοιπους Κλάδους ο Ελληνικός Στρατός αποτελεί τον πιο ανθρωποβόρο. Ομως ο Κλάδος λόγω των σταδιοδρομικών αλλαγών που πρόσφατα νομοθετήθηκαν είναι αντιμέτωπος με τον υπαρκτό κίνδυνο της διαρροής, μέσω παραιτήσεων, που κατά πληροφορίες δεν θα είναι λίγες, εκπαιδευμένου και πιστοποιημένου τεχνικού προσωπικού προς τον ιδιωτικό τομέα.
Συνοπτικά, ανά Οπλο, η κατάσταση διαμορφώνεται ως ακολούθως:
–Πεζικό: Μέχρι σήμερα έχει συμβασιοποιηθεί (2023) η μέσω διακρατικής συμφωνίας με το Ισραήλ προμήθεια 17 μονάδων πυρός SPIKE NLOS Mission Task Force (NMT) κόστους 269.885.000 ευρώ, που παρέχει δυνατότητα υψηλής ακρίβειας προσβολής στόχων ξηράς και επιφανείας σε βεληνεκή ανώτερα των 30 χλμ., όμως οι παραδόσεις παρουσιάζουν καθυστέρηση και απαιτείται τροποποίηση της σχετικής σύμβασης.
Σε ό,τι αφορά τα ΤΟΜΑ (Τεθωρακισμένο Οχημα Μάχης), έχουν παραληφθεί άνευ κόστους, μέσω «κυκλικής ανταλλαγής» με τη Γερμανία, 40 Marder 1A3, αλλά πλέον δεν υφίσταται πιθανότητα προμήθειας περαιτέρω οχημάτων με τον ίδιο τρόπο. Επίσης δεν έχουν ευοδωθεί οι προσπάθειες προμήθειας μεταχειρισμένων ΤΟΜΑ M2A2 Bradley από τις ΗΠΑ. Κινητικότητα παρουσιάζει το πρόγραμμα αναβάθμισης σε υβριδικό Τεθωρακισμένο Οχημα Μάχης (ΤΟΜΑ) με προσθήκη τηλεχειριζόμενου πύργου με πυροβόλο διαμετρήματος 30 χλστ. περί των 300 Τεθωρακισμένων Οχημάτων Μεταφοράς Προσωπικού (ΤΟΜΠ) M113, έναντι εκτιμώμενου κόστους περί τα 750 εκατ. ευρώ.
Αντίθετα, η προμήθεια σύγχρονου ερπυστριοφόρου ΤΟΜΑ φαίνεται να μετατίθεται προς το μέλλον καθώς το ενδεικτικό κόστος ανά μονάδα κυμαίνεται περί τα 10 εκατ. ευρώ, ενώ εκκρεμότητα παραμένει και η προμήθεια τροχοφόρου ΤΟΜΑ, για το οποίο η METLEN είχε πέρυσι ανακοινώσει στρατηγική συνεργασία με τη KNDS-France (πρώην Nexter) για το Philoctetes.
Δυναμική απέκτησε και το πρόγραμμα του Σύγχρονου Μαχητή (προμήθεια εξάρτυσης, κράνους, πιστολιού και αναβάθμιση του τυφεκίου εφόδου G3) και των δικύαλων νυκτερινής όρασης, καθώς με προϋπολογισμό 109 εκατ. ευρώ και 70 εκατ. ευρώ αντίστοιχα είχαν περιληφθεί στο εθνικό επενδυτικό πλάνο για το SAFE που είχε υποβληθεί στις 29 Νοεμβρίου. Ομως αφαιρέθηκαν στο τελικό πλάνο, μετά την επιστολή με την οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε ο προϋπολογισμός των προγραμμάτων να μην υπερβαίνει τα 787 εκατ. ευρώ, το ύψος της προσωρινής κατανομής.
Απουσία εξελίξεων καταγράφεται στον τομέα των αντιαρματικών όπλων όπου παρά την ύπαρξη σε υπηρεσία μεγάλων αριθμών (περί τους 360 εκτοξευτές M901A1 Improved TOW Vehicle, 400 εκτοξευτές MILAN, 262 Faggot και 196 KORNET-Ε), τα τελευταία περίπου 20 χρόνια δεν έχουν γίνει προμήθειες για την ανανέωση του αποθέματος. Πλέον η παραγωγή βλημάτων για τα γαλλικής προέλευσης MILAN έχει μεταβιβαστεί στην Ινδία, ενώ τα ρωσικά Faggot που είχαν παραληφθεί από τα αποθέματα του στρατού της πρώην Ανατολικής Γερμανίας πριν περίπου 30 χρόνια, έχουν ολοκληρώσει τον επιχειρησιακό τους βίο.
Η αντίστροφη μέτρηση έχει αρχίσει και για τα KORNET-E, που η προμήθειά τους έγινε το 2001, λόγω της διάρρηξης των ελληνο-ρωσικών στρατιωτικών σχέσεων συνεπεία της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Σε ό,τι αφορά τους όλμους, η διαδικασία τυποποίησης στο διαμέτρημα των 120 χλστ. για το οποίο παράγονται σύγχρονα πυρομαχικά που βελτιώνουν τις επιδόσεις τους έχει εγκαταλειφθεί, ενώ στα διαμετρήματα 81 χλστ. και 60 χλστ. η προμήθεια σύγχρονων πυρομαχικών και συστημάτων διεύθυνσης βολής θα μπορούσε, με λογικό κόστος, να βελτιώσει την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητά τους.
–Τεθωρακισμένα: Το Οπλο διανύει μία από τις πιο δύσκολες περιόδους στην ιστορία του καθώς τα τελευταία περίπου 20 χρόνια δεν έχουν υλοποιηθεί μείζονα ή μεσαίας κλίμακας προγράμματα προμήθειας νέου άρματος μάχης, εκσυγχρονισμού – αναβάθμισης του υφιστάμενου στόλου ή υποστήριξης. Το αποτέλεσμα είναι να έχει εισέλθει σε πορεία απαξίωσης. Σύμφωνα με πληροφορίες έχουν ήδη παροπλιστεί 107 Leopard 1A5 και 13 Leopard 2A4, το 21,3% και το 7,10% των αντίστοιχων στόλων (501 και 183), αφού πρώτα υπέστησαν «κανιβαλισμό» για να υποστηριχθούν τα ομοιότυπα. Σύμφωνα με πηγές στο πλαίσιο της Δομής Δυνάμεων 2024-2035, ο αριθμός των παροπλισμένων αρμάτων θα ανέλθει τουλάχιστον σε 250.
Είναι πλέον σαφές ότι η μελλοντική τύχη ως προς την υποστήριξη και τον εκσυγχρονισμό των 170 Leopard 2HEL και των εναπομεινάντων 170 Leopard 2A4 εξαρτάται αφενός από την επίλυση των «ανοικτών θεμάτων» μεταξύ Ελληνικού Δημοσίου και των προμηθευτών KNDS Deutschland (πρώην Krauss-Maffei Wegmann) και Rheinmetall και αφετέρου από τη διάθεση σημαντικών πιστώσεων (ενδεικτικά το κόστος εκσυγχρονισμού των 183 Leopard 2A4 φέρεται να υπερβαίνει το 1,5 δις ευρώ). Υψηλό θα είναι επίσης το κόστος εκσυγχρονισμού των 170 Leopard 2HEL των οποίων η προμήθεια είχε γίνει το 2003, έναντι κόστους περίπου 1,7 δισ. ευρώ. Η αποκατάσταση της υποστήριξης και ο εκσυγχρονισμός αποτελούν μονόδρομο για τους δύο προαναφερθέντες τύπους αρμάτων ώστε να διατηρηθούν επιχειρησιακά επίκαιροι.
Σε ό,τι αφορά τα Leopard 1A5 αντιμετωπίζονται παραπλήσια προβλήματα αλλά είναι εντυπωσιακή η πολύχρονη αδυναμία στην αντικατάσταση του θερμικού WBG-X του περισκοπίου του πυροβολητή (επίσης εγκατεστημένο στα Leopard 2A4), που από το 2013-2014 έχει σταματήσει η υποστήριξη του από τον νατοϊκό οργανισμό υποστήριξης και προμηθειών (NSPA: ΝΑΤΟ Support and Procurement Agency). Η αντικατάσταση του, έστω και σε κλάσμα του συνόλου των αρμάτων, από νεότερα συστήματα «plug and play» («σύνδεσης και άμεσης λειτουργίας») θα επέλυε τα προβλήματα έλλειψης ανταλλακτικών και θα αύξανε την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα των αρμάτων στα οποία θα εγκαθίσταντο.
Ελλειψη εξελίξεων παρουσιάζεται και στο ζήτημα των πυρομαχικών, που για όλα τα οπλικά συστήματα αποτελούν εφικτού κόστους τρόπο αναβάθμισης επιχειρησιακών δυνατοτήτων. Η κινητικότητα που είχε καταγραφεί περί το 2020, για την προμήθεια περίπου 30.000 βλημάτων κινητικής και χημικής ενέργειας διαμετρήματος 120 χλστ., προϋπολογισμού περί τα 150 εκατ. ευρώ, δεν κατέληξε σε σύμβαση. Επίσης το ύψους 40 εκατ. ευρώ πρόγραμμα προμήθειας πυρομαχικών επιχειρήσεων και ασκήσεων διαμετρήματος 120 χλστ. που είχε συμπεριληφθεί στο αρχικό εθνικό επενδυτικό πλάνο για το SAFE που υποβλήθηκε στις 29 Νοεμβρίου, αφαιρέθηκε από το τελικό πλάνο του περασμένου Δεκεμβρίου.
–Πυροβολικό: Στις 9 Δεκεμβρίου 2025 το Κυβερνητικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας (ΚΥΣΕΑ) ενέκρινε την προμήθεια 36 οχημάτων πολλαπλών εκτοξευτών πυραύλων (ΠΕΠ), έξι οχημάτων Κέντρων Διεύθυνσης Πυρός (ΚΔΠ) πυροβολαρχίας, δύο οχημάτων ΚΔΠ μοίρας, 36 οχημάτων μεταφοράς πυρομαχικών και φόρτων πυραύλων βεληνεκούς από 35 έως 300 χλμ. του ισραηλινού συστήματος PULS έναντι 691,7 εκατ. ευρώ. Η προμήθεια του PULS προκρίθηκε έναντι του εκσυγχρονισμού των 36 διαθέσιμων αμερικανικής προέλευσης ΠΕΠ τύπου M270A0 MLRS, η προμήθεια των οποίων είχε γίνει τη δεκαετία του 1990. Αν δεν αποφασιστεί ο εκσυγχρονισμός των MLRS, θα πρέπει να θεωρείται βέβαιος ο παροπλισμός, καθώς η υποστήριξη της έκδοσης που βρίσκεται σε ελληνική υπηρεσία είναι εξαιρετικά δύσκολη αφού οι υπόλοιποι χρήστες (συμπεριλαμβανομένου του Στρατού των ΗΠΑ), μεταβαίνουν στην έκδοση M270A2. Σύμφωνα με πληροφορίες οι τελικές αποφάσεις για το μέλλον των MLRS δεν έχουν ληφθεί, αλλά απαιτείται η εξασφάλιση των αναγκαίων πιστώσεων. Τέλος, σε ό,τι αφορά τον εκσυγχρονισμό των RM-70 η επιτυχής ολοκλήρωση του εν εξελίξει διαγωνισμού, ύψους 90.576.000 ευρώ που αφορά 111 ΠΕΠ τού τύπου και σε επόμενο χρόνο η υλοποίηση του ύψους 87.912.000 ευρώ εκσυγχρονισμού των πυραύλων τους, θα καταστήσει το σύστημα επιχειρησιακά επίκαιρο.
Σε αντίθεση με το πυραυλικό, απουσιάζουν οι σχεδιασμοί για το συμβατικό πυροβολικό. Ο ΕΣ διαθέτει από τους μεγαλύτερους παγκοσμίως στόλο αυτοκινούμενων οβιδοβόλων (24 PzH-2000GR, 51 M109A1B, 84 M109A2, 51 M109A3GEA1, 223 M109A3GEA2 και 12 M109A5) διαμετρήματος 155 χλστ., που όμως χρήζει εκσυγχρονισμού. Σε ό,τι αφορά τα PzH-2000GR, το μέλλον τους θα καθοριστεί από τη διευθέτηση των διαφορών με τον προμηθευτή (KNDS Deutschland), τον οποίο ο υπουργός Εθνικής Αμυνας Νίκος Δένδιας έχει κηρύξει έκπτωτο για τη συγκεκριμένη σύμβαση.
Για τα M109, η μετατροπή σε αυτόνομες μονάδες πυρός με προσθήκη συστήματος αυτόματης τάξης και προσανατολισμού, η ολοκλήρωση της εγκατάστασης υβριδικών συστημάτων ενεργείας και η προμήθεια νέας τεχνολογίας πυρομαχικών, προωθητικών γεμισμάτων και πυροσωλήνων που θα αυξήσει τα βεληνεκή, την ακρίβεια και συνολικά την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα τους αποτελεί μονόδρομο έναντι όμως εφικτού κόστους και αυξημένης συμμετοχής της εγχώριας βιομηχανίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η συμπερίληψη στο αρχικό εθνικό επενδυτικό πλάνο για το SAFE προμήθειας πυρομαχικών διαμετρήματος 155 χλστ. ύψους 20 εκατ. ευρώ, η οποία στη συνέχεια αφαιρέθηκε από την τελική έκδοση του πλάνου, προκαλεί θυμηδία.
Στο αντιαεροπορικό πυροβολικό, η προϋπολογισμού 3,06 δισ. ευρώ προμήθεια συστημάτων αντιαεροπορικής και αντιπυραυλικής άμυνας μέσω διακρατικής συμφωνίας με το Ισραήλ, εισέρχεται στο τελικό στάδιο μετά την αποστολή του επίσημου ελληνικού αιτήματος για την υποβολή οικονομικής προσφοράς. Κατά πληροφορίες, η ελληνική απαίτηση αφορά 10 πυροβολαρχίες SPYDER AiO (30 εκτοξευτές), πέντε πυροβολαρχίες BARAK MX (15 εκτοξευτές) και δύο πυροβολαρχίες David’s Sling (οκτώ εκτοξευτές). Σε υπηρεσία θα αντικαταστήσουν τα ρωσικής προέλευσης TOR-M1, OSA-AK/AKM, S-300PMU1 που λόγω Ουκρανίας αντιμετωπίζουν προβλήματα υποστήριξης και τα αμερικανικής προέλευσης Improved HAWK PIP III.
Εκτιμάται ότι το επόμενο διάστημα με την παραλαβή της ισραηλινής οικονομικής προσφοράς θα οριστικοποιηθούν οι ποσότητες των συστημάτων ανά τύπο που τελικά θα προμηθευτεί η χώρα. Απουσία σχεδιασμού καταγράφεται για τα 54 συστήματα πολύ μικρού βεληνεκούς ASRAD-Hellas που η προμήθεια τους έγινε το 1999, και για τα οποία μετά περίπου δύο δεκαετίες σε ελληνική υπηρεσία, είναι αναγκαίος ο εκσυγχρονισμός για να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τις σύγχρονες απειλές. Το ίδιο ισχύει και για τον μεγάλο αριθμό αντιαεροπορικών πυροβόλων του ΕΣ, τα οποία αφού εκσυγχρονιστούν με νέα σκοπευτικά, σύστημα ελέγχου πυρός, παρεμβολείς και τοποθετηθούν επί οχημάτων μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως κινητές ομάδες κυνηγών μη επανδρωμένων αεροσκαφών (ΜΕΑ) παρέχοντας προστασία σε επίπεδο υπομονάδας ή και τμήματος εφόσον απαιτείται.
–Μηχανικό: Σε ό,τι αφορά τα ειδικοποιημένα μέσα, όπως τα Τεθωρακισμένα Οχήματα Μάχης Μηχανικού (ΤΟΜΜΧ), ο διαγωνισμός για την προμήθεια 12 μεταχειρισμένων οχημάτων προϋπολογισμού 24 εκατ. ευρώ, τελικά κατέληξε άγονος, στερώντας το Οπλο από ένα μέσο που η προμήθειά του αποτελεί ζητούμενο για περισσότερο από δύο δεκαετίες. Οι ανάγκες σε μέσα κινητικότητας για διευκόλυνση της κίνησης – ελιγμού των φίλιων δυνάμεων (π.χ. άρση κωλυμάτων) και αντικινητικότητας για την παρεμπόδιση της κίνησης-ελιγμού των εχθρικών, όπως θωρακισμένοι προωθητές γαιών, θωρακισμένοι εκσκαφείς τάφρων κ.ά., ναρκοπολέμου (ταχεία στρώση ναρκοπεδίων με διασκορπιστές ναρκών, «έξυπνες» νάρκες κατά αρμάτων, προσωπικού και ελικοπτέρων), πυροτεχνικά και μηχανικά μέσα εκκαθάρισης ναρκοπεδίων), τυποποιημένα υλικά οχύρωσης και συστήματα γεφύρωσης υγρών κωλυμάτων / γεφυρών εφόδου υφίστανται, αλλά δεν έχει γίνει γνωστή η διάθεση πιστώσεων για χρηματοδότηση σχετικών προγραμμάτων. Χάρις στον διττό ρόλο των μονάδων του Οπλου στην αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών, η ενίσχυση του με μηχανήματα έργου πολιτικού τύπου, ανατρεπόμενα οχήματα και γέφυρες ξηρών ανοιγμάτων επιτυγχάνεται μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων (ΕΣΠΑ).
Διαβιβάσεις: Ανάγκη άμεσης μετάβασης σε νέα αρχιτεκτονική επικοινωνιών
Περίπου 27 χρόνια μετά τη σύμβαση για τη δεύτερη φάση του ΣΕΖΜ (Σύστημα Επικοινωνιών Ζώνης Μάχης) «Ερμής», είναι επιτακτική η αντικατάσταση του από νέα αρχιτεκτονική επικοινωνιών που θα εξασφαλίζει αδιάλειπτη, κρυπτασφαλισμένη, με υψηλή αντοχή σε κυβερνοεπιθέσεις, σύνδεση στο διαδίκτυο με πολύ υψηλές ταχύτητες και μεγάλη χωρητικότητα, για την ταυτόχρονη μετάδοση πολλαπλών τύπων δεδομένων (ήχος, εικόνα).
Εφόσον χρηματοδοτηθεί από το SAFE το ύψους 400 εκατ. ευρώ πρόγραμμα του εθνικού τηλεπικοινωνιακού δορυφόρου, θα υλοποιηθεί σημαντικό βήμα στη δημιουργία της. Εξίσου επιτακτική είναι και η ανάγκη αντικατάστασης των ασυρμάτων που χρησιμοποιούνται σήμερα με νέας τεχνολογίας όπως π.χ. MANET (Mobile Ad-Hoc Network – Κινητό Αυτόνομο Δίκτυο).
Ομως τα υποβληθέντα στο τελικό εθνικό επενδυτικό πλάνο του SAFE προγράμματα ευρυζωνικών συστημάτων και σύγχρονων συστημάτων επικοινωνιών και κρυπτοσυσκευών (ύψους 70 εκατ. και 35 εκατ. ευρώ αντίστοιχα), δεν αποτελούν παρά σταγόνα στον ωκεανό. Σε ό,τι αφορά τον Ηλεκτρονικό Πόλεμο, κατά πληροφορίες στον εγκεκριμένο Μεσοπρόθεσμο Προγραμματισμό Αμυντικών Εξοπλισμών (ΜΠΑΕ) 2024-2035 έχουν προβλεφθεί πιστώσεις 410 εκατ. ευρώ και για τους τρεις Κλάδους ώστε να καλυφθεί η υστέρηση στον τομέα αλλά μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει γνωστή η έναρξη της υλοποίησης συγκεκριμένων προγραμμάτων.
Αεροπορία Στρατού: Νέα μέσα παλιές αδυναμίες
Η εντός του τρέχοντος έτους έναρξη των παραδόσεων των 35 ελικοπτέρων (Ε/Π) γενικής χρήσης UH-60M, της υλοποίησης της σύμβασης Εν-Συνεχεία-Υποστήριξης (Ε-Σ-Υ) των μεταφορικών NH-90 και η έναρξη της υλοποίησης του περιορισμένου εκσυγχρονισμού των επιθετικών Ε/Π AH-64A+ Apache (συμπεριλαμβανομένης της ολοκλήρωσης του βλήματος SPIKE NLOS, το οποίο εκτοξευόμενο από αέρος καθιστά δυνατή την προσβολή στόχων σε βεληνεκή έως 50 χλμ.), αποτελεί σημαντική ενίσχυση των επιχειρησιακών δυνατότητων του Οπλου.
Η τύχη των επιθετικών Ε/Π AH-64DHA, για την οποία η απόσυρση της έκδοσης -D από τον Στρατό των ΗΠΑ έχει εκκινήσει την αντίστροφη μέτρηση, και η αύξηση της διαθεσιμότητας του στόλου των μεταφορικών Ε/Π CH-47SD/-D αλλά και η λόγω των διδαγμάτων της Ουκρανίας ανάγκη επαναξιολόγησης της επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας του επιθετικού Ε/Π ως οπλικού συστήματος, αποτελούν ορισμένες από τις προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Ομως πιο πιεστική πρόκληση είναι η ριζική επίλυση του προβλήματος της συντήρησης – υποστήριξης του αεροπορικού υλικού ώστε να επιτυγχάνονται ικανοποιητικές διαθεσιμότητες, διαδικασία που απαιτεί σημαντικές πιστώσεις.
Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον στόλο οχημάτων γενικής χρήσης και τακτικών μεταφορών του ΕΣ που στη συντριπτική του πλειονότητα είναι μεγάλης ηλικίας, λόγω των μνημονίων ανεπαρκώς συντηρημένος, περιορισμένων δυνατοτήτων και περιβαλλοντικά ακατάλληλος. Αποτελεί επιτακτική ανάγκη η έστω και σταδιακή ανανέωση με οχήματα αναβαθμισμένων επιδόσεων όμως οι αναγκαίες πιστώσεις δεν είναι διαθέσιμες. Σημειώνεται ότι ενώ στο αρχικό εθνικό πλάνο του SAFE περιλαμβανόταν πρόγραμμα ύψος 200 εκατ. ευρώ για προμήθεια οχημάτων, αφαιρέθηκε από το τελικό.
Τέλος, σε ό,τι αφορά τα ΜΕΑ, παρότι η δέσμευση της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας στη μαζική ένταξή τους σε υπηρεσία είναι δεδομένη και ότι η εγχώρια βιομηχανία δραστηριοποιείται έντονα στον τομέα, η μετάβαση από την έρευνα και ανάπτυξη στην παραγωγή και σε συνέχεια αυτής η ανάπτυξη δυνατότητας βιομηχανικής πολεμικής κινητοποίησης, υστερεί σημαντικά.
