Στο χείλος της μεγάλης κρίσης η Μέση Ανατολή! Ιράν, Ισραήλ και ΗΠΑ βρίσκονται σε τροχιά σύγκρουσης
Η Μέση Ανατολή βρίσκεται ακόμα μία φορά σε ένα επικίνδυνο σταυροδρόμι, με το ενδεχόμενο μιας νέας μεγάλης σύγκρουσης να επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο. Οι εντάσεις ανάμεσα στο Ιράν, στο Ισραήλ και στις Ηνωμένες Πολιτείες αυξάνονται, ενώ η γεωπολιτική σκακιέρα αναδιαμορφώνεται υπό το βάρος στρατιωτικών κινήσεων, διπλωματικών πιέσεων και ενεργειακών συμφερόντων.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του Axios, η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται να βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ σε μια στρατιωτική αναμέτρηση με την Τεχεράνη, παρότι συνεχίζονται οι διαπραγματεύσεις. Το ενδεχόμενο αυτό δεν αφορά μόνο μια διμερή σύγκρουση, αλλά ενδέχεται να πυροδοτήσει μια ευρύτερη περιφερειακή κρίση με απρόβλεπτες συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία και ασφάλεια.
Οι πληροφορίες που έχουν διαρρεύσει από αμερικανικές και ισραηλινές πηγές περιγράφουν ένα σενάριο στρατιωτικών επιχειρήσεων που θα μπορούσαν να διαρκέσουν εβδομάδες και να έχουν τα χαρακτηριστικά πλήρους κλίμακας πολέμου. Η συγκέντρωση αμερικανικών δυνάμεων στην περιοχή -αεροπλανοφόρα, μαχητικά αεροσκάφη και αντιαεροπορικά συστήματα- λειτουργεί ως σαφές μήνυμα αποτροπής αλλά και προετοιμασίας. Την ίδια στιγμή, οι συνομιλίες στη Γενεύη δείχνουν ότι, παρά τα σημάδια προόδου, τα βασικά σημεία διαφωνίας παραμένουν.
Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζ. Ντι Βανς έχει ήδη προειδοποιήσει ότι υπάρχουν «κόκκινες γραμμές» που η Τεχεράνη δεν δείχνει πρόθυμη να αποδεχτεί, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο η διπλωματία να εξαντληθεί. Για την Ουάσινγκτον ο στόχος παραμένει μια συμφωνία που θα περιορίζει όχι μόνο το πυρηνικό πρόγραμμα αλλά και το βαλλιστικό οπλοστάσιο και την περιφερειακή επιρροή του Ιράν. Ωστόσο, η Τεχεράνη επιμένει ότι το πυρηνικό της πρόγραμμα είναι ειρηνικό και απορρίπτει κάθε προσπάθεια περιορισμού της στρατηγικής της αυτονομίας.
Στο επίκεντρο της γεωπολιτικής εξίσωσης βρίσκεται η στρατηγική του Ισραήλ, το οποίο επιδιώκει να ενισχύσει τη θέση του ως κυρίαρχος παράγοντας ασφάλειας στην περιοχή. Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου εμφανίζεται ιδιαίτερα επιφυλακτικός απέναντι σε οποιαδήποτε συμφωνία με το Ιράν, τονίζοντας ότι μόνο η πλήρης αποσυναρμολόγηση της πυρηνικής υποδομής μπορεί να θεωρηθεί αποδεκτή. Η ισραηλινή στρατηγική βασίζεται στην αντίληψη ότι το Ιράν αποτελεί υπαρξιακή απειλή.
Ανάφλεξη
Από την πλευρά του, το Ιράν προειδοποιεί ότι μια επίθεση θα προκαλέσει ευρύτερη ανάφλεξη. Ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ έχει δηλώσει ότι οι ΗΠΑ θα υποστούν σοβαρές συνέπειες, ενώ η χώρα διαθέτει τη δυνατότητα να πλήξει αμερικανικές βάσεις και συμμάχους στην περιοχή. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το ενδεχόμενο διαταραχής της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, απ’ όπου διέρχεται σημαντικό ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου.
Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να προκαλέσει σοκ στις αγορές ενέργειας και να οδηγήσει σε εκτόξευση των τιμών. Η στρατηγική αποτροπής της Τεχεράνης βασίζεται επίσης στο δίκτυο συμμάχων και πληρεξουσίων της, όπως η Χεζμπολάχ και η Χαμάς, αν και η επιχειρησιακή τους ισχύς έχει δεχτεί πλήγματα τα τελευταία χρόνια.
Διαφορετικές προσεγγίσεις Ουάσινγκτον και Τελ Αβίβ
Παρά τη στενή συμμαχία τους, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ δεν έχουν ταυτόσημη στρατηγική. Η Ουάσινγκτον φαίνεται να προτιμά μια περιορισμένη συμφωνία που θα αγοράσει χρόνο και θα μειώσει τον κίνδυνο άμεσης σύγκρουσης, ενώ το Ισραήλ επιδιώκει πιο δραστικά μέτρα. Η διαφορά αυτή αντανακλά και τις ευρύτερες προτεραιότητες των δύο χωρών: Οι ΗΠΑ λαμβάνουν υπόψη τις παγκόσμιες αγορές και τον κίνδυνο εμπλοκής σε έναν νέο μακροχρόνιο πόλεμο, ενώ το Ισραήλ επικεντρώνεται στην άμεση εξάλειψη της απειλής.
Οι επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023 αποτέλεσαν σημείο καμπής, επιταχύνοντας τη μεταβολή της ισορροπίας ισχύος στη Μέση Ανατολή. Το Ισραήλ ενίσχυσε τη δικτυοκεντρική αρχιτεκτονική ασφάλειας, αξιοποιώντας τεχνολογία, πληροφορίες και στρατιωτική συνεργασία για να ελέγχει το επιχειρησιακό περιβάλλον. Παράλληλα, το Ιράν φαίνεται να μετατοπίζεται σε πιο αμυντική στάση, επενδύοντας στην προστασία της επικράτειάς του και στη διασπορά κρίσιμων υποδομών.
Η μετατόπιση αυτή αντανακλά την πίεση που δέχεται από τις ισραηλινές επιχειρήσεις και τη διεθνή απομόνωση. Σε αυτό το σύνθετο σκηνικό η Τουρκία διατηρεί μια πιο αυτόνομη πορεία, επιδιώκοντας να ισορροπήσει ανάμεσα στις αντιπαλότητες και να ενισχύσει τη δική της γεωπολιτική επιρροή. Τα κράτη του Κόλπου, από την άλλη, μετατρέπονται σε ενεργούς παίκτες ασφάλειας, συνεργαζόμενα στενά με το Ισραήλ. Η πολυπλοκότητα των συμμαχιών καθιστά οποιαδήποτε σύγκρουση ιδιαίτερα επικίνδυνη, καθώς υπάρχει ο κίνδυνος ταχείας κλιμάκωσης σε πολλαπλά μέτωπα.
Η επιδίωξη του Ισραήλ να καταστεί ο κύριος αρχιτέκτονας ασφάλειας συνδέεται με τη σταδιακή μείωση της άμεσης στρατιωτικής παρουσίας των ΗΠΑ και τη δημιουργία ενός στρατηγικού κενού. Το Τελ Αβίβ επιδιώκει να καλύψει αυτό το κενό μέσω τεχνολογικής υπεροχής, συμμαχιών και ενεργειακής διπλωματίας. Ταυτόχρονα, η αβεβαιότητα γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και η πιθανότητα νέων συγκρούσεων δημιουργούν ένα περιβάλλον υψηλού ρίσκου, όπου ακόμη και ένα περιορισμένο επεισόδιο θα μπορούσε να οδηγήσει σε γενικευμένη κρίση.
Οι πιθανότητες νέας σύγκρουσης με το Ιράν δεν μπορούν να αποκλειστούν και εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την πορεία των διαπραγματεύσεων και τις στρατηγικές επιλογές των πρωταγωνιστών. Το Ισραήλ επιδιώκει να εδραιώσει την κυριαρχία του ως εγγυητής ασφάλειας στην περιοχή, ενώ οι ΗΠΑ προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στην αποτροπή και τη διπλωματία.