Το rescEU έχει εξελιχθεί σε βασικό εφεδρικό μηχανισμό της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την αντιμετώπιση φυσικών και ανθρωπογενών καταστροφών, προσφέροντας κρίσιμη υποστήριξη όταν οι εθνικές δυνατότητες εξαντλούνται. Ωστόσο, νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ) επισημαίνει ότι αδυναμίες στον σχεδιασμό της ανάπτυξης των ικανοτήτων του υπονομεύουν την αποτελεσματικότητα και τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των έργων.
Το ΕΕΣ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη-μέλη να ευθυγραμμίσουν καλύτερα τη χρηματοδότηση με τις πραγματικές επιχειρησιακές ανάγκες, να ενισχύσουν τη διακρατική συνεργασία, να απλουστεύσουν τις διαδικασίες αποζημίωσης για αποστολές έκτακτης ανάγκης και να διασφαλίσουν ότι οι αναπτυσσόμενες ικανότητες θα παραμένουν διαθέσιμες και μετά την ολοκλήρωση των έργων.
Το rescEU δημιουργήθηκε το 2019 στο πλαίσιο του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας της Ενωσης (ΜΠΠΕ) ως το στρατηγικό απόθεμα της Ε.Ε. και δίχτυ ασφαλείας για την αντιμετώπιση καταστροφών. Αρχικά σχεδιάστηκε για να ενισχύσει τις δυνατότητες εναέριας πυρόσβεσης, μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2017, όμως έκτοτε επεκτάθηκε ώστε να περιλαμβάνει κινητά νοσοκομεία, προσωρινά καταλύματα, ιατρικό εξοπλισμό και μέσα αντιμετώπισης χημικών, βιολογικών, ραδιολογικών και πυρηνικών απειλών.
Η σημασία του έχει ενισχυθεί τα τελευταία χρόνια, καθώς η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ολοένα συχνότερες και πιο σύνθετες κρίσεις, από ακραία καιρικά φαινόμενα και πανδημίες έως τις επιπτώσεις του πολέμου της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι μεταξύ 2020 και 2024 ο ΜΠΠΕ ενεργοποιήθηκε 657 φορές, αριθμός τετραπλάσιος σε σχέση με την προηγούμενη πενταετία. Παράλληλα, για την περίοδο 2021-2027 έχουν δεσμευτεί 2,9 δισ. ευρώ από τον συνολικό προϋπολογισμό των 3,7 δισ. ευρώ του μηχανισμού.
«Καμία αμφιβολία δεν χωρά ως προς την αξία του rescEU, του στρατηγικού αποθέματος έκτακτης ανάγκης της Ε.Ε., που έρχεται να συνδράμει όταν οι εθνικές ικανότητες φτάνουν στα όριά τους» δήλωσε ο George Marius Hyzler. Οπως επισήμανε, η μελλοντική ευρωπαϊκή χρηματοδότηση πρέπει να είναι πιο στοχευμένη, τα έργα να σχεδιάζονται με γνώμονα τη βιωσιμότητά τους και οι διαδικασίες αποζημίωσης να γίνουν απλούστερες.
Παρά τα θετικά αυτά στοιχεία η υλοποίηση των έργων αντιμετώπισε σημαντικά εμπόδια. Το ΕΕΣ καταγράφει προβλήματα στον σχεδιασμό των προσκλήσεων υποβολής προτάσεων, καθυστερήσεις στις δημόσιες συμβάσεις και ανεπαρκή πρόβλεψη για τη διατήρηση ορισμένων έργων μετά τη λήξη της χρηματοδότησής τους.
Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη-μέλη δεν αξιοποίησαν επαρκώς τις δυνατότητες συνεργασίας για τη δημιουργία κοινών αποθεμάτων. Οι ανταγωνιστικές διαδικασίες των προσκλήσεων δεν ευνόησαν τις κοινές προμήθειες, παρότι αυτές θα μπορούσαν να επιταχύνουν την ανάπτυξη των δυνατοτήτων του rescEU. Από τα έργα που εξετάστηκαν μόνο ένα αξιοποίησε συμφωνία-πλαίσιο που διευκόλυνε τη σύναψη της σχετικής σύμβασης.
Επιπλέον, οι εθνικές Αρχές ήταν υποχρεωμένες να υποβάλλουν ξεχωριστά αιτήματα αποζημίωσης για κάθε επιχορήγηση δράσης απόκρισης, γεγονός που αύξησε τη γραφειοκρατία και προκάλεσε καθυστερήσεις στην εκταμίευση των κονδυλίων. Η έκθεση βασίζεται στον έλεγχο του σχεδιασμού, της χρηματοδότησης και της ανάπτυξης των δυνατοτήτων του rescEU κατά την περίοδο 2022-2024. Οι ελεγκτές εξέτασαν τις προσκλήσεις, τα χρηματοδοτούμενα έργα και τις επιχειρήσεις απόκρισης, πραγματοποιώντας παράλληλα επιτόπιες επισκέψεις στη Γαλλία, στην Ιταλία, στην Πολωνία και τη Φινλανδία.
Βασικό συμπέρασμα του ΕΕΣ είναι ότι η χρηματοδότηση του rescEU δεν συνδέεται πάντοτε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο με τις πραγματικές ανάγκες. Αυτό σημαίνει ότι η Ε.Ε. χρειάζεται να βελτιώσει τον σχεδιασμό και την κατανομή των πόρων, ώστε τα κονδύλια να κατευθύνονται πιο αποτελεσματικά στις ικανότητες που απαιτούνται περισσότερο για την αντιμετώπιση κρίσεων.