Το «Dogville» του Δανού σκηνοθέτη Λαρς φον Τρίερ προβλήθηκε πρώτη φορά το 2003. Είναι αριστούργημα. Αν δεν το έχετε παρακολουθήσει, καλό θα ήταν να το πράξετε πριν διαβάσετε το κείμενο που ακολουθεί. Εντός περιλαμβάνονται πληροφορίες για την εξέλιξη και το φινάλε του. Δεν είναι και τόσο ωραίο να γίνει… χαλάστρα πριν το απολαύσετε.
Και τώρα που αποφασίσατε να συνεχίσετε, συνεχίζουμε. Το «Dogville» γυρίστηκε εξ ολοκλήρου σε ένα άδειο, σκοτεινό θεατρικό πλατό. Τα σπίτια και οι δρόμοι μιας αμερικανικής κωμόπολης είναι σχεδιασμένα με κιμωλία στο πάτωμα. Σκηνικό μίνιμαλ. Η επινόηση θεωρήθηκε -και είναι- πρωτοποριακή. Η πρωτοπορία, όμως, δεν λέει κάτι αν δεν συνοδεύεται από ουσιαστικό περιεχόμενο. Αντιλαμβανόμαστε το αληθές τούτου του αξιώματος όποτε ερχόμαστε σε επαφή με πολυδιαφημισμένες ασχήμιες της αποκαλούμενης «σύγχρονης τέχνης». Το «Dogville» διαφέρει. Η πρωτοπορία του στηρίζεται σε πανανθρώπινες αξίες και σε παραδεδεγμένη γνώση. Ο σκηνοθέτης πάνω στα πανανθρώπινα και τα παραδεδεγμένα έκτισε το καινοτόμο οικοδόμημά του και εντυπωσίασε το κοινό.
Στην υπόθεση πρωταγωνιστεί η Γκρέις (την υποδύεται η Νικόλ Κίντμαν). Την κυνηγούν. Καταφεύγει στο Dogville για να σωθεί. Οι φαινομενικά καλοσυνάτοι και φιλήσυχοι κάτοικοι δέχονται να την προστατεύσουν. Στην αρχή το αντάλλαγμα της αρωγής είναι ευτελές. Λίγη βοήθεια στις καθημερινές δουλειές.
Ωστόσο, όσο η εξάρτηση της Γκρέις από αυτούς μεγαλώνει, η αρχική «καλοσύνη» των κατοίκων κακοφορμίζει σε απληστία. Η Γκρέις γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης και συστηματικής σεξουαλικής κακοποίησης, σχεδόν απ’ όλους. Εκείνη υπομένει τα πάντα με ιώβειο υπομονή, μέχρι τη στιγμή που η άφιξη του πατέρα της, ενός ισχυρού γκάνγκστερ (τον ενσαρκώνει υποδειγματικά ο Τζέιμς Κάαν), την υποχρεώνει να επανεξετάσει τα όρια της συγχώρησης και της δικαιοσύνης.
Στον γυμνό εκείνο χώρο, τον σχεδιασμένο με κιμωλία, ο Τρίερ επιδεικνύει τη γύμνια του δυτικού ανθρώπου. Το ηθικό δίδαγμα δεν αφορά μόνο μια ξεχασμένη αμερικανική κωμόπολη της δεκαετίας του ’30. Περιγράφει το πεπρωμένο του πολιτισμού μας. Η Δύση, βυθισμένη σε έναν ηδονιστικό ευδαιμονισμό και σε μια θεσμικώς κατοχυρωμένη… αυτολησμόνια, έχει καταστήσει την «ανοχή» και την «επιείκεια» υψίστης σημασίας ιδεολογικά… κλισέ.
Η δυτική επιείκεια δεν πηγάζει από περίσσευμα αγάπης ή ταπεινοφροσύνης. Είναι απότοκο μιας καλά κρυμμένης αλαζονείας. Αλαζονική, άλλωστε, είναι η πεποίθηση ότι τα «πεφωτισμένα» μέλη της πολιτικής, οικονομικής και ιδεολογικής «ελίτ» της Δύσης κατέχουν το μονοπώλιο της ηθικής τελειότητας και, ως εκ τούτου, επιβάλλουν ένα κοινωνικό μοντέλο όπου οφείλεται συγχώρηση στους «άλλους», ακόμα κι αν λειτουργούν με εγκληματικό τρόπο και κάκιστα κίνητρα.
Η ελίτ προβάλλει την εικόνα ότι όσοι κατασπαράσσουν τις σάρκες των δυτικών κοινωνιών είναι απλώς ηθικά ανώριμοι, ελλειμματικοί και ανίκανοι να φτάσουν μέχρι το ύψος των δικών της αξιακών προτύπων. Είτε πρόκειται για γηγενείς παραβατικούς είτε για λαθρομετανάστες εισβολείς που εγκληματούν, τυγχάνουν της αντιμετώπισης των «παραπλανημένων παιδιών» που δεν… ξέρουν πώς να φερθούν. Κι αυτοί αποθρασύνονται.
Τούτη η διαστροφή της ηθικής συνιστά το κεντρικό δραματουργικό πλαίσιο του «Dogville». Οσο η Γκρέις υπομένει τα πάντα με τη νοσηρή ανοχή της τόσο οι κάτοικοι διολισθαίνουν από τη μικροψυχία στην εκμετάλλευση, κι από εκεί στην πλήρη κακοποίηση και τον εξευτελισμό του αδυνάτου. Η επιείκεια της Γκρέις δεν θεραπεύει το κακό. Κάνει το αντίθετο. Του παρέχει το απαραίτητο καύσιμο, χώρο και «αέρα» για να γιγαντωθεί. Προσφέρει στους μοχθηρούς παλιανθρώπους το κατάλληλο περιβάλλον ώστε να εντείνουν την κακοποιό δράση τους.
Στη συνταρακτική κορύφωση του έργου έρχεται με τη λιμουζίνα του ο πατέρας της Γκρέις (τον ρόλο υποδύεται με στιβαρή δωρικότητα ο Τζέιμς Κάαν). Στην ταινία τον γνωρίζουμε με το παρατσούκλι του: «Big Man», ο «Μεγάλος Ανθρωπος» – κι αυτό είναι κάτι που αξίζει να συγκρατήσουμε για τη συνέχεια.
Ο «Μεγάλος» είναι μαφιόζος. Σκεπτόμενος μαφιόζος. Με βλέμμα στοχαστικό διατυπώνει την αλήθεια ως έχει. Καταγγέλλει την κόρη του ως αλαζόνα που συγχωρεί για να δείξει την ανωτερότητά της. Της αποκαλύπτει ότι, δικαιολογώντας κάθε ατιμία των κατοίκων, τους αρνείται την ιδιότητα του υπεύθυνου ηθικού υποκειμένου. Τους υποβιβάζει σε ανεύθυνα όντα που «δεν ξέρουν τι κάνουν». Η ανοχή της Γκρέις ήταν, στην πραγματικότητα, ένας συγκαλυμμένος υπεροπτικός φαρισαϊσμός.
Αυτή η δραματική ανατροπή προοιωνίζεται την εικόνα όσων πρόκειται να συμβούν στη Δύση. Η ευρωπαϊκή ήπειρος, εγκλωβισμένη σε μια διαρκή νεύρωση, ανέχεται και δικαιολογεί κάθε διολίσθηση των αξιών της, κάθε διάβρωση των θεσμών της, κάθε προσβολή του πολιτισμικού της κεκτημένου. Δικαιολογεί τις ατιμίες και την παράνοια, τη διαστροφή και το έγκλημα, τον αποικισμό της από ξένα, αταίριαστα με τον πολιτισμό της και εν πολλοίς εχθρικά στοιχεία. Επιδοτεί τον αφανισμό της πεπεισμένη ότι ασκεί ανθρωπισμό. Δεν αντιλαμβάνεται ότι η «επιείκεια» αυτή εκτρέφει τέρατα.
Οταν αρνείσαι να θέσεις όρια, όταν αρνείσαι να απαιτήσεις από τον άλλον την ευθύνη της ηθικής του στάσης, υποτιμάς και τον εαυτό σου και βλάπτεις εκείνον που παραβαίνει τον άγραφο ή/και γραπτό νόμο, αρνούμενος να τον τιμωρήσεις δίκαια.
Οπως διδάσκει ο Θουκυδίδης αναλύοντας την παθολογία των πολιτειών (Ἱστορίαι 3.82.4-5), η μεταβολή των σημασιών των λέξεων και η αποσύνθεση των ηθικών ερεισμάτων προαναγγέλλουν πάντοτε την καταστροφή της πόλεως. Η αλόγιστη ανοχή είναι πνευματική νωθρότητα, πολιτική δειλία, δείγμα συλλογικής παρακμής. Και η ιστορία, ως ένας αξεπέραστος σκηνοθέτης της ανθρώπινης περιπέτειας, ουδέποτε χαρίζεται στην υποκρισία και την παρακμή.
Η ημέρα που η ανοχή της Δύσης θα μηδενιστεί πλησιάζει με μαθηματική ακρίβεια. Αυτό το άτι καλπάζει γρήγορα. Η παγιωμένη εικόνα της σημερινής παρακμής θα θραυστεί βίαια. Η συνειδητοποίηση θα έρθει σαν κεραυνός: η διαρκής υποχώρηση δεν παράγει ειρήνη, αλλά ολοκληρωτισμό. Δεν φέρνει δικαιοσύνη, αλλά διευκολύνει την επικράτηση του ισχυρού. Τότε, ο δυτικός άνθρωπος, αποκαμωμένος από τα ίδια τα ιδεολογήματα που τον αιχμαλώτισαν, θα αντιληφθεί ότι ηθική χωρίς όρια είναι ανηθικότητα. Ελευθερία χωρίς ευθύνη είναι αυτοχειρία.
Σε αυτό το οριακό σημείο που θα φτάσουμε, το σύστημα που θα αναδυθεί δεν θα πηγάζει από τις αφήρημενες διακηρύξεις της μετανεωτερικότητας, αλλά από την επιστροφή στις παραδοσιακές αξίες, την κοινοτική συνοχή και το μέτρο. Ο «Τζέιμς Κάαν της Ευρώπης» θα είναι ακριβώς αυτό το νέο (και ταυτόχρονα παλαιό) θεσμικό και πνευματικό σύστημα. Θα είναι η φωνή της πατρικής αυστηρότητας, του λόγου και της τάξης, η οποία θα υπενθυμίσει στους λαούς της Ευρώπης ότι η κάθαρση προϋποθέτει την αποδοχή της ευθύνης.
Οπως η Γκρέις, αφού αποδεχθεί την αλήθεια του πατέρα της, κοιτάζει το Dogville με άλλα μάτια και διατάζει να μπει ένα τέλος στο άγος της υποταγής και του εξευτελισμού της, έτσι και η Δύση θα υποχρεωθεί να κοιτάξει το είδωλό της στον καθρέφτη. Θα κατανοήσει ότι η αληθινή αγάπη για τον άνθρωπο δεν είναι η παρανοϊκή ανοχή των αυθαιρεσιών και των εγκλημάτων του, αλλά η απαίτηση να ορθωθεί στο ύψος της ηθικής του ελευθερίας.
Το φινάλε αυτής της ιστορικής διαδικασίας θα γραφτεί με τη σκληρή γλώσσα της ανάγκης. Το λερό ημίφως της σημερινής μεταμοντέρνας αυταπάτης θα διαδεχθεί το αποκαλυπτικό φως μιας νέας συνειδητοποίησης: η δικαιοσύνη χωρίς ισχύ είναι ανήμπορη, και η επιείκεια χωρίς κρίση είναι η ασφαλέστερη οδός προς την υποδούλωση. Η ιστορική νομοτέλεια, όπως και το σινεμά του Τρίερ, δεν υπόσχεται γλυκερά χάπι έντ. Απονέμει δικαιοσύνη.
