Η νίκη της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) στις περιφερειακές εκλογές της Σαξονίας-Ανχαλτ δεν είναι απλώς «ακόμα ένα» εκλογικό αποτέλεσμα σε ένα από τα μικρότερα κρατίδια της χώρας. Το 44% που συγκέντρωσε το κόμμα της ριζοσπαστικής Δεξιάς, υπερδιπλασιάζοντας το ποσοστό του από το 2021, αποτελεί τη μεγαλύτερη εκλογική του επιτυχία σε επίπεδο κρατιδίου και ένα από τα πιο ηχηρά μηνύματα πολιτικής ανατροπής όχι μόνο στη μεταπολεμική Γερμανία αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Το AfD βρέθηκε σχεδόν 27 μονάδες μπροστά από το CDU του καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς, το οποίο περιορίστηκε στο 17,2%, έναντι 37,1% στις προηγούμενες εκλογές. Η συμμετοχή έφτασε περίπου στο 78%, γεγονός που κάνει το αποτέλεσμα ακόμη πιο σημαντικό, καθώς επιβεβαιώνει ότι δεν πρόκειται απλώς για μια κινητοποίηση ενός σκληρού πυρήνα ψηφοφόρων, αλλά για μια ευρύτερη μετακίνηση του εκλογικού σώματος.
Το πρώτο και ίσως σημαντικότερο συμπέρασμα είναι ότι η επιτυχία του AfD δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στο Μεταναστευτικό. Η μετανάστευση αποτελεί τον πυρήνα της πολιτικής της ρητορικής και το 91% των ψηφοφόρων του AfD στη Σαξονία-Ανχαλτ δηλώνει ότι ανησυχεί επειδή θεωρεί πως υπάρχουν πάρα πολλοί ξένοι στη Γερμανία. Ωστόσο, όταν οι ψηφοφόροι ρωτήθηκαν για το σημαντικότερο πρόβλημά τους, μόλις το 16% ανέφερε τη μετανάστευση. Η οικονομία, η εκπαίδευση, οι υποδομές, οι δημόσιες υπηρεσίες και οι ευκαιρίες απασχόλησης βρέθηκαν ψηλότερα.
Αυτό είναι το στοιχείο που εξηγεί καλύτερα τον χαρακτήρα του «πολιτικού σεισμού». Το AfD κατάφερε, λοιπόν, να ακούσει τον κόσμο και να μετατρέψει τη γενικευμένη κοινωνική δυσαρέσκεια σε πολιτική ψήφο διαμαρτυρίας. Οι ψηφοφόροι, λοιπόν, δεν ψήφισαν μόνο εναντίον της μετανάστευσης. Ψήφισαν εναντίον της ακρίβειας, της οικονομικής ανασφάλειας, της αίσθησης ότι η ποιότητα ζωής υποχωρεί και της πεποίθησης ότι τα παραδοσιακά κόμματα δεν ακούν πλέον τα προβλήματά τους. Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από τις αναλύσεις μετά την κάλπη. Το AfD κινητοποίησε περίπου 170.000 πρώην μη ψηφοφόρους και απέσπασε δεκάδες χιλιάδες ψήφους από το CDU, διευρύνοντας την εκλογική του βάση ακόμη και σε περιοχές όπου μέχρι πρότινος δυσκολευόταν να κυριαρχήσει.
Η Σαξονία-Ανχαλτ είναι από τα οικονομικά ασθενέστερα κρατίδια της Γερμανίας. Η περιοχή εξακολουθεί να κουβαλά τις συνέπειες της επανένωσης, ενώ η ενεργοβόρα γερμανική βιομηχανία έχει δεχτεί ισχυρές πιέσεις από το υψηλό ενεργειακό κόστος, την απώλεια της φθηνής ρωσικής ενέργειας, τον διεθνή ανταγωνισμό και την αποβιομηχάνιση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η υπόσχεση της κυβέρνησης Μερτς για οικονομική αναγέννηση δεν έχει ακόμη μεταφραστεί σε αισθητή βελτίωση της καθημερινότητας.
Το 87% των ψηφοφόρων του κρατιδίου δήλωσε δυσαρεστημένο από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, ενώ το 83% θεωρεί ότι η κυβέρνηση δεν ασχολείται αρκετά με τα προβλήματα των απλών ανθρώπων. Το AfD εκμεταλλεύεται ακριβώς αυτό το κενό. Παρουσιάζεται ως δύναμη που βρίσκεται απέναντι στο πολιτικό κατεστημένο, υπόσχεται ριζική αλλαγή και συνδέει την οικονομική δυσκολία με τη μετανάστευση, την ευρωπαϊκή πολιτική και τις επιλογές της σημερινής κυβέρνησης.
Το αποτέλεσμα είναι μια επικίνδυνη πολιτική εξίσωση για τα παραδοσιακά κόμματα: ακόμη και όταν επιχειρούν να υιοθετήσουν πιο σκληρή στάση σε ζητήματα που θέτει το AfD, δεν καταφέρνουν απαραίτητα να ανακτήσουν τους ψηφοφόρους του. Υπάρχει, βέβαια, και ένας ιδιαίτερος ανατολικογερμανικός παράγοντας. Το 73% των ψηφοφόρων στη Σαξονία-Ανχαλτ θεωρεί ότι οι κάτοικοι της πρώην Ανατολικής Γερμανίας εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται σε πολλές περιπτώσεις ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Το AfD έχει καταφέρει να συνδέσει αυτή τη δυσαρέσκεια με την οικονομική ανασφάλεια και την απογοήτευση από την πορεία της επανένωσης.
Ο Μερτς
Ωστόσο, θα ήταν λάθος να θεωρηθεί ότι το AfD αποτελεί πλέον αποκλειστικά ένα «ανατολικογερμανικό φαινόμενο». Τα στοιχεία δείχνουν σημαντική διείσδυση σε διαφορετικές κοινωνικές και ηλικιακές ομάδες. Η υποστήριξή του είναι ιδιαίτερα υψηλή στους εργαζομένους και στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα, αλλά παραμένει αξιοσημείωτη ακόμη και μεταξύ πτυχιούχων και πολιτών που δηλώνουν ότι βρίσκονται σε καλή οικονομική κατάσταση. Αυτό σημαίνει ότι το AfD έχει αρχίσει να μετατρέπεται από κόμμα διαμαρτυρίας σε κόμμα με ευρύτερη κοινωνική βάση.
Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα είναι πλέον θεσμικό. Για δεκαετίες τα μεγάλα γερμανικά κόμματα διατηρούν ένα πολιτικό «τείχος προστασίας» απέναντι στο AfD, αρνούμενα να συνεργαστούν μαζί του. Η ιστορική επίδοση στη Σαξονία-Ανχαλτ δοκιμάζει αυτή την πολιτική όσο ποτέ άλλοτε. Το AfD δεν διαθέτει απόλυτη πλειοψηφία και χρειάζεται συμμάχους ή έστω κοινοβουλευτική ανοχή για να κυβερνήσει. Το BSW έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο συνεννόησης σε ορισμένα ζητήματα, ενώ στο εσωτερικό του CDU υπάρχουν ήδη φωνές που αμφισβητούν την απόλυτη απαγόρευση συνεργασίας. Ακόμη κι αν τελικά το AfD δεν καταφέρει να σχηματίσει κυβέρνηση, το γεγονός ότι ένα κόμμα που χαρακτηρίζεται από τις αρμόδιες Αρχές εξτρεμιστικό μπορεί να βρεθεί τόσο κοντά στην εξουσία αλλάζει το πολιτικό τοπίο.
To 2018, πολύ πριν γίνει καγκελάριος, ο χριστιανοδημοκράτης Φρίντριχ Μερτς είχε υποσχεθεί να μειώσει κατά το ήμισυ τα ποσοστά του κόμματος Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD). Αυτό που συνέβη, όμως, στις εκλογές της Σαξονίας-Ανχαλτ ήταν ότι μειώθηκαν κατά το ήμισυ τα ποσοστά των ίδιων των Χριστιανοδημοκρατών (CDU).
Ανάλυση της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης (ARD) σημειώνει ότι είναι μάλλον απίθανο να θέσει εκ νέου υποψηφιότητα για την καγκελαρία ο Μερτς στις εκλογές του 2029. Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν διαφαίνεται πιθανός διάδοχος, με εξαίρεση τον πρωθυπουργό της Βόρειας Ρηνανίας – Βεστφαλίας, Χέντρικ Βιστ, ο οποίος όμως θα πρέπει προηγουμένως να περάσει αλώβητος από τη δοκιμασία των κρατιδιακών εκλογών τον Απρίλιο του 2027. Το πρόβλημα για τον Μερτς είναι ότι δεν υπάρχει εύκολη απάντηση. Ακόμα μία μεγαλύτερη μετατόπιση προς τα δεξιά μπορεί να ενισχύσει τη νομιμοποίηση της ατζέντας του AfD αντί να την περιορίσει. Από την άλλη πλευρά, μια πιο μετριοπαθής πολιτική κινδυνεύει να αποξενώσει ένα τμήμα των συντηρητικών ψηφοφόρων.
Μεταναστευτικό
Η ίδια η εμπειρία των εκλογών δείχνει ότι η λύση δεν βρίσκεται μόνο στο Μεταναστευτικό. Η κυβέρνηση καλείται να πείσει τους πολίτες ότι μπορεί να αντιμετωπίσει την ακρίβεια, την οικονομική στασιμότητα, τις υποδομές, την ενεργειακή κρίση και την ανασφάλεια που συνοδεύει την αλλαγή του γερμανικού οικονομικού μοντέλου.
Η σημασία της νίκης ξεπερνά τα γερμανικά σύνορα. Το AfD βρίσκεται πλέον στην πρώτη θέση σε εθνικές δημοσκοπήσεις με περίπου 28%, ενώ η ηγεσία του μιλά ήδη για στόχο 40% στις ομοσπονδιακές εκλογές του 2029. Παράλληλα, η άνοδος του AfD συνδέεται με μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση ενίσχυσης ανάλογων κομμάτων. Για την Ευρωπαϊκή Ενωση το ζήτημα δεν είναι μόνο η μετανάστευση. Το AfD αμφισβητεί τη σημερινή γερμανική πολιτική απέναντι στη Ρωσία και την Ουκρανία, τάσσεται υπέρ της αποκατάστασης στενότερων σχέσεων με τη Μόσχα και κατά της συνέχισης της στρατιωτικής στήριξης προς το Κίεβο.
Επομένως, μια περαιτέρω άνοδος του AfD θα μπορούσε να επηρεάσει όχι μόνο την εσωτερική πολιτική της Γερμανίας αλλά και τη συνοχή της ευρωπαϊκής πολιτικής σε ζητήματα άμυνας, Ουκρανίας, ενέργειας και ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η νίκη στη Σαξονία-Ανχαλτ δεν σημαίνει ότι το AfD βρίσκεται ήδη στην εξουσία. Σημαίνει, όμως, ότι το πολιτικό σύστημα, που επί δεκαετίες το κρατούσε στο περιθώριο, δυσκολεύεται πλέον να λειτουργήσει με τον ίδιο τρόπο.
Το πραγματικό σοκ δεν είναι μόνο το 43,8%. Είναι ότι ένα ολοένα μεγαλύτερο τμήμα της γερμανικής κοινωνίας θεωρεί πλέον το AfD ικανό να κυβερνήσει. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα της κάλπης: το AfD δεν κερδίζει μόνο επειδή οι ψηφοφόροι συμφωνούν με την ατζέντα του. Κερδίζει επειδή ένα σημαντικό μέρος τους έχει πάψει να πιστεύει ότι τα παραδοσιακά κόμματα μπορούν να λύσουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν στην καθημερινή τους ζωή. Αν αυτή η κρίση εμπιστοσύνης συνεχιστεί, η Σαξονία-Ανχαλτ μπορεί να αποδειχθεί όχι η κορύφωση, αλλά η αρχή μιας πολύ μεγαλύτερης πολιτικής ανατροπής στη Γερμανία.
Το «σύστημα» υποτίμησε τη λαϊκή δυσαρέσκεια
Η διαπίστωση ότι το παραδοσιακό πολιτικό κατεστημένο, ο λεγόμενος «συστημικός κόσμος», αιφνιδιάστηκε από τις ραγδαίες εξελίξεις στην Ευρώπη επιβεβαιώνεται πλέον από τις τεκτονικές πολιτικές αλλαγές που συντελούνται σε ολόκληρη την ήπειρο. Η αποτυχία των παραδοσιακών δυνάμεων να διαγνώσουν έγκαιρα τις κοινωνικές τάσεις εντοπίζεται σε τρεις κρίσιμους άξονες. Αρχικά, υπήρξε μια συστηματική υποτίμηση της λαϊκής δυσαρέσκειας. Για χρόνια οι ελίτ αντιμετώπιζαν την άνοδο της αντισυστημικής Δεξιάς ως ένα παροδικό φαινόμενο τυφλής διαμαρτυρίας.
Ωστόσο, η δυναμική αυτή πηγάζει από βαθιά δομικά προβλήματα που έμειναν αναπάντητα, όπως η αποβιομηχάνιση, η πολυετής στασιμότητα των μισθών, η ενεργειακή κρίση και οι έντονες ανησυχίες για τη διαχείριση του Μεταναστευτικού. Παράλληλα, αποδείχθηκε η πλήρης αναποτελεσματικότητα του πολιτικού «τείχους προστασίας» (Brandmauer). Η στρατηγική του απόλυτου αποκλεισμού και της ηθικής απομόνωσης του AfD όχι μόνο δεν περιόρισε την επιρροή του, αλλά το ισχυροποίησε. Το κόμμα κατάφερε να ενεργοποιήσει ένα τεράστιο σώμα απογοητευμένων ψηφοφόρων που απείχαν, προβάλλοντας το ίδιο ως τη μόνη αυθεντική εναλλακτική λύση απέναντι στο κατεστημένο.
Το φαινόμενο αυτό αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση και όχι μια γερμανική ιδιαιτερότητα. Από τη Γαλλία, όπου η Μαρίν Λεπέν κυριαρχεί στις προεδρικές δημοσκοπήσεις, μέχρι την Ιταλία, την Αυστρία και την Ολλανδία, το παραδοσιακό πολιτικό κέντρο υποχωρεί ραγδαία. Ο συστημικός κόσμος πίστευε λανθασμένα ότι οι κοινωνίες θα επέστρεφαν σε μια… κανονικότητα μετά τις διαδοχικές κρίσεις. Αντίθετα, οι πολίτες επιλέγουν πλέον ριζικές ανατροπές, αναδιαμορφώνοντας μόνιμα τον γεωπολιτικό και πολιτικό χάρτη της Ευρώπης.
Στα όρια του… τρόμου το γαλλικό κέντρο
Η νίκη του AfD προκάλεσε αντιδράσεις στη Γαλλία, μόλις επτά μήνες πριν από τις προεδρικές εκλογές. Το αποτέλεσμα αντιμετωπίζεται ως προειδοποιητικό σημάδι, ενώ παράλληλα ενισχύεται ο φόβος για αποδυνάμωση του Κέντρου που έχει επιλέξει τον δρόμο του εμφυλίου. Οι αντιδράσεις στη Γαλλία ήταν άμεσες. Στην Αριστερά ο σοσιαλιστής Ολιβιέ Φορ κάλεσε σε γενική κινητοποίηση, υποστηρίζοντας ότι το «διεθνές αντιδραστικό και ακροδεξιό κίνημα» προελαύνει. Από την πλευρά της Ανυπότακτης Γαλλίας, ο Μανουέλ Μπομπάρ χαρακτήρισε τη νίκη του AfD εξαιρετικά σοβαρό καμπανάκι. Η ανησυχία, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην Αριστερά.
Ο Γκαμπριέλ Ατάλ, υποψήφιος του κόμματος Renaissance, έκανε λόγο για «πραγματικό σήμα συναγερμού», ενώ ο Εντουάρ Φιλίπ παρέμεινε σιωπηλός. Το AfD θεωρείται στη Γαλλία κόμμα με το οποίο δεν μπορεί να υπάρξει πολιτική συνεργασία, λόγω των θέσεών του και της σύνδεσής του με την εξομάλυνση ακραίων και ναζιστικών αντιλήψεων. Παράλληλα, η νίκη του προκάλεσε αμηχανία και στο κόμμα της Μαρίν Λεπέν, που είχε διακόψει τις σχέσεις του με το γερμανικό κόμμα το 2024, ύστερα από αμφιλεγόμενες δηλώσεις για τα SS.
Το γερμανικό αποτέλεσμα αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τη Γαλλία, επειδή το πολιτικό Κέντρο βρίσκεται ήδη σε δύσκολη θέση εν όψει του 2027. Οι δύο βασικοί διεκδικητές του χώρου, ο Ατάλ και ο Φιλίπ, αντί να συνεργάζονται απέναντι στα πολιτικά άκρα, συγκρούονται για τους ίδιους ψηφοφόρους. Η έλλειψη συμφωνίας ενισχύει τον κίνδυνο κατακερματισμού του Κέντρου και αφήνει περισσότερο χώρο στη Μαρίν Λεπέν και στον Ζαν-Λικ Μελανσόν. Η Λεπέν εμφανίζεται παντοδύναμη στις δημοσκοπήσεις, ενώ ο Μελανσόν ενισχύεται και θα μπορούσε να διεκδικήσει τη δεύτερη θέση. Ενα σενάριο Λεπέν – Μελανσόν στον δεύτερο γύρο θα αποτελούσε εφιαλτική εξέλιξη για τους κεντρώους, αποκλείοντας τις δυνάμεις που υπερασπίζονται μια φιλοευρωπαϊκή και φιλοδυτική πορεία.
Το πρόβλημα, όμως, δεν αφορά μόνο τη Γαλλία ή τη Γερμανία. Η Ιταλία, με την κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι, και το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου ενισχύεται το Reform Party, καταγράφουν επίσης ισχυρές τάσεις προς τα δεξιά. Οι εξελίξεις δείχνουν μια ευρύτερη διάβρωση της εμπιστοσύνης στη φιλελεύθερη δημοκρατία και αυξανόμενη αποδοχή του εθνικισμού. Παράλληλα, η πολιτική σκηνή παρακολουθεί την εξέλιξη ως προμήνυμα για τις δικές της εκλογές. Η ανησυχία δεν αφορά τα εκλογικά ποσοστά, αλλά και την αλλαγή των ορίων του πολιτικά αποδεκτού. Αν οι παραδοσιακές δυνάμεις αδυνατούν να πείσουν τους πολίτες και να συγκροτήσουν κοινό μέτωπο, οι αντισυστημικές επιλογές μπορεί να αποκτήσουν μεγαλύτερη δυναμική.
