Η Ιστορία έχει διδάξει ότι η αεροπορική υπεροχή σπάνια αρκεί για να ανατρέψει καθεστώτα
Στην πολιτική, όπως και στη ζωή, οι επιλογές σπάνια είναι δυαδικές. Το να απορρίπτεις έναν ακραίο τρόπο σκέψης δεν σημαίνει αυτόματα ότι υιοθετείς τον αντίθετό του. Ακριβώς όπως η αποδοχή της ανθρώπινης ατέλειας δεν ισοδυναμεί με μοιρολατρία, έτσι και στην παγκόσμια σκηνή η κριτική ενός καθεστώτος δεν μας υποχρεώνει να νοσταλγούμε προηγούμενες εποχές.
Η Εκκλησία, με την Κυριακή της Τυρινής, μας υπενθυμίζει την πτώση του Αδάμ: μια πράξη ανυπακοής που οδήγησε σε εξορία από τον Παράδεισο, αλλά και σε πρόσκληση για νηστεία και μετάνοια. Σε αυτό το πνεύμα, κάθε σοβαρή ανάλυση της κρίσης στο Ιράν οφείλει να αποφύγει τις απλουστεύσεις. Δεν κρίνουμε με γνώμονα το δυαδικό «καλό ή κακό», αλλά με το «λιγότερο επιβλαβές» για την περιφερειακή σταθερότητα και την ανθρώπινη ζωή.
Σήμερα η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε μια νέα φάση έντασης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ έχουν εξαπολύσει συντονισμένη επίθεση με στόχο όχι απλώς την εξουδετέρωση απειλών, αλλά την αποδυνάμωση συνολικά του ιρανικού συστήματος εξουσίας. Ο πρόεδρος Τραμπ και ο πρωθυπουργός Νετανιάχου φαίνεται να ποντάρουν σε μια στρατηγική που συνδυάζει την αεροπορική υπεροχή με εσωτερικές δυνάμεις αλλαγής. Δεν στέλνουν στρατό στο έδαφος, αλλά ελπίζουν ότι η αποδυνάμωση της ηγεσίας θα απελευθερώσει εσωτερικές αντιδράσεις.
Πρόκειται για μια τολμηρή κίνηση υψηλής διακινδύνευσης, εμπνευσμένη από την κλασική λογική της ισορροπίας δυνάμεων: τα κράτη πρέπει να επιβιώνουν υπηρετώντας πρώτα τα συμφέροντα του έθνους τους και όχι πολυεθνικών ή ιδεολογικών φαντασιώσεων.
Το ιρανικό καθεστώτος, όμως, δεν είναι ένα εύθραυστο οικοδόμημα. Δεν στηρίζεται σε έναν μόνο άνθρωπο, ούτε σε μια απλή ιεραρχική πυραμίδα. Μοιάζει περισσότερο με σειρά σταθερών πυλώνων: διαθέτει ένα βαθύ κράτος ασφαλείας, οικονομικά συμφέροντα των Φρουρών της Επανάστασης και μια ιδεολογία που έχει εμπεδωθεί για δεκαετίες. Ο Αλί Χαμενεΐ, που κληρονόμησε την εξουσία από τον Χομεϊνί, δεν κυβέρνησε ως απόλυτος μονάρχης, αλλά ως συντονιστής ανταγωνιστικών κέντρων ισχύος. Οι Φρουροί έγιναν οικονομική και στρατιωτική δύναμη -πραιτωριανοί-, ενώ το καθεστώς διατήρησε μια ελεγχόμενη απομόνωση: πουλούσε πετρέλαιο, αλλά έφτιαχνε ψηφιακά τείχη και χρησιμοποιούσε την καταστολή για να προστατεύσει την κοσμοθεωρία του με τελικό στόχο τη διαιώνισή του.
Η Τεχεράνη ποτέ δεν προσπάθησε να αντιπαραβληθεί συμβατικά με τη Δύση. Αντίθετα, οικοδόμησε για 25 χρόνια ένα δίκτυο πληρεξουσίων: Χαμάς, Χεζμπολάχ, Χούθι, ομάδες στο Ιράκ και στη Συρία. Μέσω αυτών απέκτησε επιρροή χωρίς να εκθέτει τον τακτικό της στρατό. Οι τελευταίοι μήνες δείχνουν την ανατροπή αυτής της πορείας. Η Χαμάς αποδυναμώθηκε, η Χεζμπολάχ έχασε ηγέτες και πυραύλους, το καθεστώς Ασαντ κατέρρευσε. Τώρα η ίδια η Τεχεράνη δέχεται πλήγματα. Η απάντησή της είναι άμεση και πλατιά -με πυραύλους και drones σε πολλές κατευθύνσεις-, αλλά τα αποτελέσματα παραμένουν περιορισμένα, αποδεικνύοντας την τεράστια συμβατική υπεροχή των αντιπάλων της.
Ωστόσο, η Ιστορία διδάσκει ότι η αεροπορική υπεροχή σπάνια αρκεί για να ανατρέψει καθεστώτα. Ούτε στο Ιράκ του Σαντάμ ούτε στη Λιβύη του Καντάφι η αλλαγή ήρθε μόνο από τον ουρανό. Χρειάστηκαν επίγειες δυνάμεις, εσωτερικές συμμαχίες και σχέδιο μετάβασης. Παρά ταύτα, οι ΗΠΑ άφησαν πίσω τους failed states. Στο Ιράν η απουσία τέτοιου σχεδίου μετατρέπει την επιχείρηση σε ακόμα υψηλότερο ρίσκο. Το καθεστώς μπορεί να κλείσει τις γραμμές, να κινητοποιήσει πιστούς και να μετατρέψει την εξωτερική απειλή σε εσωτερική συσπείρωση.
Ισως για τις ΗΠΑ η ανακατεύθυνση του πετρελαίου του Ιράν για να αποκλειστεί η Κίνα, η καταστροφή των πυρηνικών υποδομών, η αφαίρεση της δυνατότητάς του να κλείνει τα στενά του Ορμούζ μέσω της καταστροφής του ναυτικού του και η κατάρρευση του νέου δρόμου του μεταξιού να ικανοποιούν προσωρινά τους στόχους της υψηλής της στρατηγικής, που δεν είναι άλλη από την ανάσχεση της Κίνας. Αλλωστε, όπως φάνηκε και με το υπόδειγμα της Βενεζουέλας, φαίνεται ότι η Αμερική έχει λάβει το μάθημά της σε σχέση με τους νόμους της ανοκρατίας, ήτοι ότι εάν επέμβεις ενεργά και διαλύσεις το υπάρχον σύστημα εξουσίας, το πιο πιθανό είναι να ξεσπάσει εμφύλιος. Το Ιράκ είναι η καλύτερη απόδειξη.
Η Κίνα παρακολουθεί με ανησυχία. Η συμφωνία 400 δισεκατομμυρίων με το Ιράν, ο διάδρομος Πακιστάν – Κίνας και οι εισαγωγές φθηνού πετρελαίου κινδυνεύουν. Το Πεκίνο έχει ήδη ενισχύσει τεχνολογική συνεργασία με την Τεχεράνη, προσφέροντας εναλλακτικά συστήματα πλοήγησης και άμυνας. Μια αποσταθεροποίηση θα χτυπήσει τα logistics και την ενεργειακή ασφάλεια του Πεκίνου.
Το μέλλον του Ιράν δεν μοιάζει με απότομη πτώση. Οπως σωστά παρατήρησε ο Δημήτρης Σταθακόπουλος, η Περσία έχει μακρά παράδοση προσαρμογής. Αραβες, Μογγόλοι, ακόμα και η επανάσταση του 1979 δεν διέλυσαν το κράτος, το μετέτρεψαν. Σήμερα η πίεση μπορεί να οδηγήσει σε εσωτερική εξυγίανση: απομάκρυνση ακραίων, ενίσχυση τεχνοκρατών μέσα στους Φρουρούς, σταδιακή μετατόπιση από θεοκρατία σε πιο εθνικο-κρατικό μοντέλο. Οχι κατάργηση συμβόλων, αλλά «διόρθωση» της επανάστασης, όπως έκανε η Κίνα μετά τον Μάο ή η Ρωσία μετά την ΕΣΣΔ. Η ιστορική συνέχεια μέσω αλλαγής είναι η περσική σταθερά.
Η Ουάσινγκτον ζει την τρίτη «μονοπολική στιγμή» της μετά το 1945. Εχει την ευκαιρία να διαμορφώσει έναν κόσμο που εξυπηρετεί τα συμφέροντά της, συνδυάζοντας στρατιωτική αποτροπή με οικονομική πίεση, μέσω της ενεργειακής κυριαρχίας και του ελέγχου των εμπορικών δρόμων. Αρκεί να αποφύγει την υπερβολή του «τέλους της ιστορίας» και να δείξει νεο-βεστφαλιανό πραγματισμό. Στο Ιράν η επιτυχία θα κριθεί όχι από τα πλήγματα στον ουρανό, αλλά από την ικανότητα να συμμαχήσει με δυνάμεις επί του εδάφους, χωρίς να προκαλέσει νέο χάος. Διαφορετικά η «νίκη» μπορεί να αποδειχθεί πύρρειος.
