Την Κυριακή ο Βαρθολομαίος παρουσιάζει τον χρυσοποίκιλτο καλλιγραφημένο πάπυρο με την πράξη ανακήρυξης της αυτοκεφαλίαςΡεπορτάζ
Αντώνης Τριανταφύλλου
Την Κυριακή το πρωί ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος θα παρουσιάσει «urbi et orbi» τον χρυσοποίκιλτο καλλιγραφημένο πάπυρο με την πράξη ανακήρυξης της αυτοκεφαλίας της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Αμέσως μετά θα εγχειρίσει στον μητροπολίτη Κιέβου Επιφάνιο (φωτό), παρουσία και του προέδρου της Ουκρανίας Πέτρο Ποροσένκο, το ειλιτάριο του τόμου, επισφραγίζοντας με κάθε επισημότητα την ίδρυση της 15ης Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Το ουκρανικό ζήτημα, ωστόσο, δεν τελειώνει εδώ, καθώς το πόσες Εκκλησίες και πότε θα αναγνωρίσουν τη νέα Εκκλησία είναι οδοδείκτης των ισορροπιών στο εσωτερικό της Ορθοδοξίας, που ή θα πιστοποιήσει την περιθωριοποίηση της Εκκλησίας της Ρωσίας ή θα φανερώσει τη βαθιά διαίρεσή της σε δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα -εν είδει εκκλησιαστικού «Ψυχρού Πολέμου»-, το ένα με άτυπη κεφαλή την Κωνσταντινούπολη και το άλλο με επικεφαλής τη Μόσχα.
Μετά την απόδοση του τόμου, η επόμενη κίνηση του Οικουμενικού Πατριαρχείου θα είναι να ενημερώσει επισήμως τις άλλες 13 Ορθόδοξες Εκκλησίες με το λεγόμενο «ειρηνικό γράμμα» για την ίδρυση της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Στο γράμμα του, ο κ. Βαρθολομαίος θα ζητά από τους άλλους προκαθημένους να εντάξουν στα δίπτυχα και εφεξής να μνημονεύουν και τον μητροπολίτη Κιέβου Επιφάνιο ως τον 15ο στην ιεραρχία των προκαθημένων και προέδρων των κατά τόπους Ορθόδοξων Εκκλησιών.
Τυπικά, όλες οι Ορθόδοξες Εκκλησίες υποχρεώνονται να αναγνωρίσουν την αυτοκεφαλία της Ουκρανίας, καθώς το Οικουμενικό Πατριαρχείο είναι η μόνη αρμόδια εκκλησιαστική Αρχή που εξετάζει αιτήματα αυτοκεφαλίας, στο πλαίσιο των αποκλειστικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που του εξασφαλίζουν οι Ιεροί Κανόνες.
Ενδεχόμενη άρνηση συνιστά κανονικό παράπτωμα, αυτό της ανυπακοής σε συνοδική απόφαση, όπου ως ποινή προβλέπεται -σύμφωνα με τον Αναστάσιο Βαβούσκο (Κώδικας Νομοκανονικός, Θεσσαλονίκη 2014)- για τους κληρικούς η καθαίρεση και για τους λαϊκούς ο αφορισμός.
Το Πατριαρχείο Μόσχας από τον περασμένο Σεπτέμβριο κήρυξε εκκλησιαστικό και διπλωματικό «πόλεμο» στο Φανάρι. Διέκοψε μονομερώς τη μνημόνευση του Οικουμενικού Πατριάρχη, οδηγώντας την Εκκλησία της Ρωσίας στην περιθωριοποίηση από διορθόδοξα συλλείτουργα και την απόσυρση από τον διαχριστιανικό και διαθρησκειακό διάλογο, στους οποίους προεδρεύει το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Ταυτόχρονα, η Μόσχα εξαπέλυσε «ασύμμετρο» πόλεμο, χρησιμοποιώντας κάθε διαθέσιμο όπλο, από αναπόδεικτες συκοφαντίες περί χρηματισμού του Οικουμενικού Πατριάρχη, που υιοθέτησε και ο Βλαντιμίρ Πούτιν, μέχρι άσκηση πίεσης σε Εκκλησίες «δορυφόρους» για να στραφούν κατά του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Ποιοι είναι στο πλευρό του Φαναριού
Η πρώτη Εκκλησία που αναγνώρισε την Ουκρανία και ήδη μνημονεύει τον μητροπολίτη Κιέβου Επιφάνιο είναι το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Με το Φανάρι αναμένεται να συνταχθεί το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, καθώς ο κ. Θεόφιλος ουδέποτε αρνήθηκε να στηρίξει κανονικές αποφάσεις.
Και η Εκκλησία της Ελλάδος θα πρέπει να θεωρηθεί σίγουρο -ανεξάρτητα από την κρίση στις σχέσεις του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου με το Οικουμενικό Πατριαρχείο- ότι θα ταχθεί στο πλευρό του Φαναριού. Η αναγνώριση της Ουκρανίας από την Αθήνα θα είναι εξόχως συμβολική κίνηση, καθώς όλα τα νεοπαγή Πατριαρχεία -πλην της Μόσχας- και οι κατά τόπους Ορθόδοξες Εκκλησίες έλαβαν αυτοκεφαλία με το ίδιο σκεπτικό που δόθηκε ο τόμος του 1850 στην Ελλαδική Εκκλησία.
Θετική εκτιμάται ότι θα είναι και η απόφαση του Πατριαρχείου Ρουμανίας για την Εκκλησία της Ουκρανίας, καθώς το Βουκουρέστι βρίσκεται σε αντιπαράθεση με την Εκκλησία της Ρωσίας για το εκκλησιαστικό καθεστώς στη Μολδαβία. Την Ουκρανική Εκκλησία, τέλος, εκτιμάται ότι θα αναγνωρίσουν και οι Εκκλησίες της Κύπρου και της Αλβανίας, καθώς οι Αρχιεπίσκοποι Χρυσόστομος και Αναστάσιος έχουν εξαιρετικές σχέσεις με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο.
Μεγάλο ερώτημα είναι η στάση της Εκκλησίας της Αλεξάνδρειας, καθώς μια σειρά πρόσφατων κινήσεων και δηλώσεων του Πατριάρχη Θεοδώρου φανέρωσαν μεροληπτική στάση υπέρ της Μόσχας.
Τα Πατριαρχεία Βουλγαρίας και Γεωργίας, παρότι βρίσκονταν μέχρι πρόσφατα στη σφαίρα επιρροής της Μόσχας, δείχνουν να τηρούν αποστάσεις από τον Πατριάρχη Κύριλλο, χωρίς να μπορεί να αποκλειστεί η στοίχισή τους με το Φανάρι.
Οι (πιστοί) σύμμαχοι που στηρίζουν τη Μόσχα
Οταν ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος αντιλήφθηκε ότι το Φανάρι είναι αποφασισμένο να δώσει αυτοκεφαλία στην Ουκρανία, ξεκίνησε εκκλησιαστικό και διπλωματικό μαραθώνιο αναζήτησης συμμάχων. Το δεξί χέρι του, ο μητροπολίτης Βολοκολάμσκ Ιλαρίωνας, έκανε έως τον Δεκέμβριο συνεχώς ταξίδια, αναζητώντας απελπισμένα στήριξη ακόμα και από τον Πάπα της Ρώμης.
Η Μόσχα, βέβαια, έχει στο πλευρό της πιστούς συμμάχους: πρώτη είναι η Εκκλησία Αντιοχείας, που η Ρωσία έχει στηρίξει ποικιλοτρόπως, και ως… αντίδωρο ο Πατριάρχης Αντιοχείας Ιωάννης ενεργεί σχεδόν τυφλά καθ’ υπόδειξη της Μόσχας, όπως όταν δεν συμμετείχε στην Πανορθόδοξη Σύνοδο στην Κρήτη. Τυφλή υπακοή φαίνεται ότι δείχνει στη Μόσχα και η Εκκλησία της Σερβίας, καθώς ο Πατριάρχης Ειρηναίος και σημαίνοντες μητροπολίτες, όπως ο Μπάτσκας Ειρηναίος και ο Μαυροβουνίου Αμφιλόχιος, τάχθηκαν με γράμματα και δηλώσεις υπέρ της Μόσχας.
Δορυφόρος της Ρωσίας είναι και η Εκκλησία της Πολωνίας, καθώς ο μητροπολίτης Βαρσοβίας Σάββας τάχθηκε, έπειτα από σχετικές επισκέψεις του μητροπολίτη Βολοκολάμσκ, στο πλευρό της Ρωσικής Εκκλησίας. Με αυτήν εκτιμάται ότι θα ταχθεί και ο Αρχιεπίσκοπος Πρέσοβ Ραστισλάβος, που με μεθοδεύσεις της Μόσχας ψηφίστηκε προκαθήμενος της Εκκλησίας της Τσεχίας και της Σλοβακίας.
