Τρία χρόνια μετά το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη, στις 28 Φεβρουαρίου 2023, που πήρε τα χαρακτηριστικά τραγωδίας και εν συνεχεία εγκλήματος, η χώρα δεν ζει απλώς ακόμη μία επέτειο. Ζει την επιμονή μιας ανοιχτής πληγής. Οι 57 νεκροί -στην πλειονότητά τους νέοι άνθρωποι- δεν έγιναν ποτέ απλώς ένας τραγικός αριθμός της επικαιρότητας.
Εγιναν το σημείο όπου κατέρρευσε η βεβαιότητα ότι το κράτος μπορεί να εγγυηθεί τα στοιχειώδη: την ασφάλεια της καθημερινότητας, την αξιοπιστία των υποδομών, τη στοιχειώδη πρόληψη. Το πένθος δεν περιορίστηκε στις οικογένειες. Μετατράπηκε σε συλλογική εμπειρία, γιατί η τραγωδία δεν έμοιαζε με «κακιά στιγμή». Ηταν η βίαιη αποκάλυψη μιας συσσωρευμένης αποτυχίας. Η μετωπική σύγκρουση των δύο τρένων δεν προέκυψε σε θεσμικό κενό· προηγήθηκαν προειδοποιήσεις, εκθέσεις, ελλείψεις, καθυστερήσεις, συμβάσεις που δεν ολοκληρώθηκαν. Παρ’ όλα αυτά, η πολιτική αντίδραση κινήθηκε γρήγορα προς την κατεύθυνση του «ανθρώπινου λάθους», μιας βολικής διατύπωσης που μετατρέπει το συστημικό σε ατομικό και το διαχέει σε γενικόλογες ευθύνες.
Από τότε μέχρι σήμερα η υπόθεση δεν έκλεισε. Αντιθέτως, βαραίνει. Κάθε συζήτηση στη Βουλή για πορίσματα, διαδικασίες και τεχνικές βελτιώσεις συναντά έξω μια κοινωνία που δεν αρκείται σε διατυπώσεις. Η θεσμική γλώσσα μιλά για «μεταρρυθμίσεις» και «πρωτόκολλα ασφαλείας». Η κοινωνία μιλά για ζωές που χάθηκαν χωρίς λόγο. Αυτή η ασυμμετρία παραμένει και τροφοδοτεί τη δυσπιστία απέναντι στο πολιτικό σύστημα συνολικά.
Η κυβέρνηση επιχείρησε επανειλημμένα να μεταφέρει το βάρος στη διαχείριση της επόμενης μέρας: εξαγγελίες, ανακοινώσεις, αλλαγές προσώπων, υποσχέσεις για επιτάχυνση έργων. Ομως όσο οι απαντήσεις για το τι γνώριζε ποιος και πότε καθυστερούν, όσο η ευθύνη διαχέεται σε αόριστες αναφορές περί «διαχρονικών παθογενειών», το πένθος δεν υποχωρεί. Αντίθετα, μετατρέπεται σε επίμονη απαίτηση για λογοδοσία με ονοματεπώνυμο.
Οι συγγενείς των θυμάτων, παρά τις μεταξύ τους διαφωνίες, συγκλίνουν σε ένα βασικό σημείο: δεν πρόκειται για μεμονωμένη αστοχία αλλά για συστημική αποτυχία. Και αυτή η διατύπωση έχει πολιτικό βάρος. Γιατί αν το πρόβλημα είναι συστημικό, τότε η ευθύνη δεν μπορεί να εξαντλείται σε έναν σταθμάρχη ή σε μια υπηρεσιακή αμέλεια. Αγγίζει την ιεράρχηση προτεραιοτήτων, τη διαχείριση πόρων, την πολιτική εποπτεία.
Η μεγάλη δίκη που ξεκινά στη Λάρισα σε λίγες εβδομάδες αποτελεί κρίσιμο ορόσημο. Ομως η κοινωνία δεν περιμένει παθητικά την ετυμηγορία της Δικαιοσύνης για να διαμορφώσει άποψη. Οι κινητοποιήσεις, οι απεργίες και τα συλλαλητήρια δείχνουν ότι το αίτημα δεν είναι εκδικητικό. Είναι αίτημα εμπιστοσύνης: να αποδειχθεί στην πράξη ότι το κράτος μπορεί να μαθαίνει από τα λάθη του και να προστατεύει τους πολίτες του, χωρίς υπεκφυγές και επικοινωνιακές ασκήσεις.
Το πραγματικό ερώτημα, τρία χρόνια μετά, δεν είναι αν «προχωράμε μπροστά». Είναι αν προχωράμε με μνήμη, με καθαρές απαντήσεις και με θεσμικές αλλαγές που να αντέχουν στον χρόνο ή αν επιλέγουμε να εντάξουμε την τραγωδία στον μακρύ κατάλογο των γεγονότων που κάποτε συγκλόνισαν κι έπειτα ξεχάστηκαν. Εκεί θα κριθεί όχι μόνο η πολιτική διαχείριση μιας κρίσης, αλλά η ίδια η ποιότητα της δημοκρατικής ευθύνης και η σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και το κράτος.
Από τη στήλη «Η θέση μας» της «Δημοκρατίας»
