Από το 2013, οι ερευνητές που εξερευνούν τους σκοτεινούς θαλάμους του σπηλαίου Rising Star στη Νότια Αφρική ανασύρουν εκατοντάδες οστά ενός αινιγματικού ανθρωπίδη, του Homo naledi, ενός αρχαίου συγγενή του σύγχρονου ανθρώπου. Η εικόνα που είχαν σχηματίσει μέχρι σήμερα ήταν πως επρόκειτο για έναν μικτό πληθυσμό, αποτελούμενο από άνδρες και γυναίκες. Όμως μια νέα μελέτη, δημοσιευμένη στις 24 Ιουνίου 2026 στο περιοδικό Cell, ανατρέπει πλήρως αυτή την εκτίμηση: πρωτεΐνες που διατηρήθηκαν στο σμάλτο των δοντιών δείχνουν ότι και τα 20 άτομα που έχουν αναλυθεί μέχρι στιγμής ήταν πιθανότατα γυναίκες. Το γιατί παραμένει αναπάντητο.
Ο Homo naledi θεωρείται μία από τις πιο παράξενες ανακαλύψεις της παλαιοανθρωπολογίας. Έζησε πριν από 241.000 έως 335.000 χρόνια, διέθετε εγκέφαλο στο ένα τρίτο του μεγέθους του σύγχρονου ανθρώπου και παρουσίαζε ένα ασυνήθιστο μίγμα χαρακτηριστικών: σώμα που θύμιζε παλαιότερους αυστραλοπιθήκους, αλλά χέρια και πόδια με πιο ανθρώπινα στοιχεία. Από το 2013, η ομάδα του Lee Berger, από το Πανεπιστήμιο του Witwatersrand, έχει ανασύρει περισσότερα από 1.500 απολιθώματα από τον θάλαμο Dinaledi του σπηλαίου Rising Star. Η πρόσβαση στον χώρο γίνεται μέσω ενός εξαιρετικά στενού κατακόρυφου περάσματος, στο οποίο μπορούν να χωρέσουν μόνο λεπτόσωμα άτομα. Για τον λόγο αυτό, η ανασκαφή πραγματοποιήθηκε από ομάδα γυναικών παλαιοανθρωπολόγων, καθώς οι περισσότεροι άνδρες δεν μπορούσαν να περάσουν.
Για περισσότερο από δέκα χρόνια, ένα ερώτημα απασχολούσε την επιστημονική κοινότητα: γιατί όλοι οι ενήλικοι σκελετοί από το Rising Star έμοιαζαν τόσο πολύ μεταξύ τους; Στα θηλαστικά, τα δύο φύλα παρουσιάζουν συνήθως διαφορές στο μέγεθος, στη μορφή των οστών και στα χαρακτηριστικά του κρανίου. Στην περίπτωση του Dinaledi, αυτή η διαφοροποίηση σχεδόν απουσίαζε. Οι επιστήμονες απέδιδαν το φαινόμενο είτε στις ιδιαιτερότητες του είδους είτε στους περιορισμούς των μεθόδων ανάλυσης. Η νέα μελέτη προτείνει μια πιο άμεση εξήγηση: η διαφοροποίηση δεν υπήρχε επειδή όλα τα άτομα ανήκαν στο ίδιο βιολογικό φύλο.
Η κλασική παλαιοανθρωπολογία προσδιορίζει το φύλο ενός σκελετού εξετάζοντας τη λεκάνη, το κρανίο και τη συνολική σωματική διάπλαση. Όμως αυτή η μέθοδος είναι αναξιόπιστη όταν τα απολιθώματα είναι αποσπασματικά και ηλικίας εκατοντάδων χιλιάδων ετών. Μια διεθνής ομάδα με επικεφαλής την Palesa Madupe, από το Ινστιτούτο Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Max Planck στη Λειψία, και τον Alberto Taurozzi, επέλεξε μια διαφορετική προσέγγιση: την παλαιοπρωτεωμική, δηλαδή την ανάλυση πρωτεϊνών που έχουν διατηρηθεί στο σμάλτο των δοντιών.
Οι ερευνητές εφάρμοσαν μια ελάχιστα επεμβατική μέθοδο όξινης χάραξης σε 23 απολιθωμένα δόντια, τα οποία ανήκαν σε 20 άτομα, αναζητώντας την πρωτεΐνη Amelogenin‑Y. Η συγκεκριμένη πρωτεΐνη παράγεται από το γονίδιο AMELY στο χρωμόσωμα Υ και απαντάται μόνο στους βιολογικούς άνδρες. Το αποτέλεσμα ήταν ξεκάθαρο: η Amelogenin‑Y δεν εντοπίστηκε σε κανένα δείγμα. Όλα τα άτομα στερούνταν τον μοριακό δείκτη του ανδρικού φύλου.
Ο θάλαμος Dinaledi βρίσκεται βαθιά μέσα στο σπήλαιο και η πρόσβαση σε αυτόν είναι τόσο δύσκολη ώστε θεωρείται απίθανο τα σώματα να κατέληξαν εκεί τυχαία ή μέσω φυσικών διεργασιών. Το στοιχείο αυτό είχε οδηγήσει τον Berger και την ομάδα του να προτείνουν το 2015 ότι οι Homo naledi ενδέχεται να έθαβαν σκόπιμα τους νεκρούς τους, μια υπόθεση που θα υποδήλωνε συμβολική σκέψη σε έναν ανθρωπίδη με εγκέφαλο τρεις φορές μικρότερο από του σύγχρονου ανθρώπου. Η άποψη αυτή παραμένει αντικείμενο έντονης επιστημονικής διαμάχης.
Το νέο εύρημα, σύμφωνα με το οποίο όλα τα άτομα φαίνεται να ήταν γυναίκες, προσθέτει ακόμη ένα επίπεδο αινίγματος. Η πιθανότητα να συγκεντρώθηκαν τυχαία 20 γυναίκες στο ίδιο σημείο χωρίς ούτε έναν άνδρα θεωρείται εξαιρετικά μικρή. Ορισμένοι ερευνητές εκτιμούν ότι το μοτίβο ίσως αντανακλά κοινωνικές ή ταφικές πρακτικές, δηλαδή μια εσκεμμένη διαφοροποίηση των φύλων μετά τον θάνατο. Παρόμοιες πρακτικές έχουν καταγραφεί σε μεταγενέστερους ανθρώπινους πολιτισμούς, αν και καμία δεν παρουσιάζει τόσο ακραία μονομέρεια.
Ο Lee Berger δήλωσε στο Live Science ότι τα αποτελέσματα τον εξέπληξαν, υπενθυμίζοντας πως ο Homo naledi ήταν ανέκαθεν ένα βαθιά αινιγματικό είδος. Η πρώτη συγγραφέας της μελέτης, Palesa Madupe, σημείωσε ότι το εύρημα πιθανότατα δίνει απάντηση στο παλιό ερώτημα της περιορισμένης μορφολογικής ποικιλίας: τα άτομα που εξετάστηκαν ενδέχεται απλώς να ανήκαν όλα στο ίδιο φύλο.
