Για περισσότερες από επτά δεκαετίες η πολιτική σταθερότητα της Ευρώπης στηρίχθηκε σε μια άτυπη συμφωνία: τα παραδοσιακά μεγάλα κόμματα, οι δύο «βασικοί πόλοι», η Κεντροδεξιά και η Κεντροαριστερά, μπορεί να διαφωνούσαν για την οικονομία, το κράτος πρόνοιας ή τον ίδιο ρόλο του κράτους στα πράγματα, αλλά αδιαμφισβήτητα αποτελούσαν τους βασικούς πυλώνες της δημοκρατικής διακυβέρνησης.
Αυτός ο κόσμος, όμως, φαίνεται πλέον ότι τελειώνει. Η Ευρώπη εισέρχεται σε μια νέα πολιτική εποχή, όπου οι παραδοσιακές κομματικές ταυτότητες αποδυναμώνονται, οι κυβερνήσεις φθείρονται ταχύτερα και οι πολίτες μετακινούνται με πρωτοφανή ταχύτητα, καθώς περνούν από το ένα πολιτικό στρατόπεδο στο άλλο.
Και το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς «η άνοδος των αντισυστημικών κομμάτων». Είναι η βαθύτερη κρίση του ίδιου του μοντέλου με το οποίο διακυβερνήθηκε η μεταπολεμική Ευρώπη. Η μεγάλη ανατροπή που συντελέστηκε ήδη, λοιπόν, δεν είναι ότι οι αντισυστημικές δυνάμεις κατέκτησαν ή βαίνουν να κατακτήσουν την πλειονότητα των πολιτών, αλλά το ότι τα ίδια τα κόμματα του «παλιού πολιτικού συστήματος» χρεοκόπησαν, έχασαν την ικανότητα να προσφέρουν αφηγήματα και κυρίως να συγκεντρώνουν σταθερές πλειοψηφίες ώστε να προσφέρουν μια πειστική απάντηση στα προβλήματα που γεννούν την κοινωνική δυσαρέσκεια.
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της ανάλυσης του Brookings Institute για την κατακερματισμένη πολιτική σκηνή της Ευρώπης. Σύμφωνα με τη μελέτη, η ενίσχυση της εθνικιστικής Δεξιάς σε χώρες όπως η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Βρετανία, η Δανία και η Ουγγαρία δεν οφείλεται κυρίως στο ότι οι κοινωνίες στράφηκαν μαζικά, πολιτικά, προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά στο γεγονός ότι οι αντίπαλοί της διασπάστηκαν.
Η πολιτική πλέον δεν λειτουργεί με βάση τη μεγάλη μάχη δύο αντίπαλων παρατάξεων. Λειτουργεί μέσα σε ένα περιβάλλον πολλών μικρών και ανταγωνιστικών πόλων, όπου η δυσαρέσκεια γίνεται πιο ισχυρή από την ιδεολογία. Πίσω από την πολιτική ανατροπή βρίσκεται ένας παράγοντας που παραμένει σταθερός κι αυτός δεν είναι άλλος από την οικονομική ανασφάλεια. Οι πολίτες τιμωρούν τις κυβερνήσεις σχεδόν ανεξάρτητα από το χρώμα τους. Η ακρίβεια, η αίσθηση απώλειας της αγοραστικής δύναμης, η αβεβαιότητα για το μέλλον και η πίεση στις υπηρεσίες και στους φορείς που διαχειρίζεται το κράτος έχουν δημιουργήσει πια ένα κλίμα μόνιμης δυσαρέσκειας.
Η εποχή κατά την οποία οι κυβερνήσεις μπορούσαν να ζητούν χρόνο από τους ψηφοφόρους φαίνεται ότι έχει τελειώσει. Ο ψηφοφόρος του 2026 δεν περιμένει πλέον μια ολόκληρη κυβερνητική θητεία για να αξιολογήσει την εξουσία. Η απογοήτευση μετατρέπεται γρήγορα σε εκλογική τιμωρία, ενώ ακόμη και οι κυβερνήσεις που εκλέγονται για να φέρουν τη «λύση στην κρίση» συχνά γίνονται οι ίδιες ο στόχος της επόμενης κοινωνικής αντίδρασης.
Τελικά; Η ίδια η πολιτική -ως διαδικασία- μοιάζει να έχει μπει σε έναν φαύλο κύκλο. Η οικονομική δυσκολία γεννά πολιτική δυσαρέσκεια, η πολιτική αστάθεια δυσκολεύει τη λήψη αποφάσεων και η αδυναμία αποφάσεων επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την οικονομία.
Ενα από τα μεγαλύτερα παράδοξα, όμως, αυτής της νέας εποχής είναι ότι τα κόμματα που υποστηρίζουν περισσότερο την εθνική κυριαρχία, προτάσσοντας ουσιαστικά τον διαχωρισμό τους από τους «υπολοίπους» αλλά και τελικά και την «απομόνωση», έχουν δημιουργήσει ένα διεθνές δίκτυο συνεργασίας.
Οι σύγχρονες εθνικιστικές δυνάμεις στην Ευρώπη μοιράζονται πια μια κοινή πολιτική γλώσσα. Μια γλώσσα που μιλά πέρα από τη «λογική» και στις καρδιές, όσο όμως και στο θυμικό των πολιτών. Και κάνει λόγο για αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική, δίνει έμφαση στην εθνική ταυτότητα, εκφράζει την αντίθεση στον κοινωνικό φιλελευθερισμό και ασκεί εντονότατη κριτική απέναντι στη διαλυτική woke κουλτούρα.
Κεντρικός παράγοντας αυτής της αλλαγής είναι η τεράστια επιρροή που ασκεί ο Ντόναλντ Τραμπ. Για πρώτη φορά ένας Αμερικανός πρόεδρος συνέδεσε τόσο ανοιχτά την εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών με την ενίσχυση εθνικιστικών πολιτικών δυνάμεων στην Ευρώπη. Η σχέση του Τραμπ με τον Βίκτορ Ορμπαν αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο Ούγγρος πρώην πρωθυπουργός μετατράπηκε σε σύμβολο για το αμερικανικό κίνημα MAGA, ενώ η ευρωπαϊκή Δεξιά βρήκε στην Ουάσινγκτον έναν νέο πανίσχυρο ιδεολογικό συνομιλητή.
Ομως, αυτή η διηπειρωτική συμμαχία δεν επιβιώνει δίχως προβλήματα. Οσο οι εθνικιστικές δυνάμεις πλησιάζουν την εξουσία τόσο αντιμετωπίζουν και οι ίδιες τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν τα παραδοσιακά κόμματα. Τους οικονομικούς περιορισμούς, τις κοινωνικές απαιτήσεις και κυρίως την ανάγκη για την επίτευξη πραγματικών αποτελεσμάτων – άμεσα!
