Όλα είναι έτοιμα. Η φιέστα της ΔΕΘ ετοιμάζεται να δώσει τη μεγάλη της παράσταση. Η φετινή διοργάνωση, άλλωστε, έχει τη δική της συμβολική βαρύτητα: 90 διοργανώσεις και 100 χρόνια από τις απαρχές του θεσμού, το 1926. Ένα σκηνικό ιδανικό για μια κυβέρνηση που γνωρίζει καλά τη δύναμη της εικόνας και της πολιτικής παράστασης.
Τα κανάλια και τα φιλικά προς την κυβέρνηση μέσα ηλεκτρονικής ενημέρωσης έχουν ήδη προαναγγείλει τους πέντε συν έναν στόχους των μέτρων που αναμένεται να παρουσιάσει ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Την ίδια ώρα, η «απόβαση» των υπουργών της γαλάζιας παράταξης στη Θεσσαλονίκη βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, μαζί με την εκστρατεία τους προς τους ψηφοφόρους της Μακεδονίας. Όλα μοιάζουν προσεκτικά σχεδιασμένα, ώστε η πολιτική εξαγγελία να μετατραπεί σε τηλεοπτικό σόου.
Στην αίθουσα όπου ο πρωθυπουργός θα ανακοινώσει τα οικονομικά μέτρα, οι γαλάζιοι φρουροί θα καταλάβουν τις θέσεις τους. Τα χειροκροτήματα θα είναι γενναιόδωρα και σαφώς διατεταγμένα, οι υπουργοί θα σηκωθούν όρθιοι, τα χαμόγελα θα φωτίσουν τα πρόσωπα των κυβερνητικών στελεχών και των γονατισμένων αυλικών και το σκηνικό θα συμπληρωθεί από την εικόνα μιας πανηγυρικής, σχεδόν αυτοκρατορικής τελετής.
Ένα είναι σίγουρο ότι θα δούμε για μια ακόμη φορά μια ρωμαϊκή ρεπλίκα, μια ανούσια ρωμαϊκή τελετουργία με προβολή ψευδώνυμων στόχων και αυτοσκοπών. Στα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι δημόσιες τελετές αποτελούσαν βασικό εργαλείο άσκησης εξουσίας. Η μεγαλοπρέπεια, η προσωπολατρία και η δημόσια επίδειξη ισχύος λειτουργούσαν ως μέσα εμπέδωσης της πολιτικής κυριαρχίας. Ο αυτοκράτορας έπρεπε να βρίσκεται στο επίκεντρο και το πλήθος να αντιλαμβάνεται την παρουσία του ως πηγή ασφάλειας, τάξης και ευημερίας.
Και, βέβαια, υπήρχαν τα congiaria: έκτακτες παροχές προς τον λαό, που ενίσχυαν το κοινωνικό έρεισμα του αυτοκράτορα και λειτουργούσαν ως μέσο κατευνασμού και πολιτικής νομιμοποίησης. Το γνωστό «άρτον και θεάματα» δεν ήταν απλώς μια φράση, αλλά αποτελούσε μια πολιτική τεχνική. Όταν η εξουσία προσφέρει στο πλήθος θέαμα και υλικές παροχές, μπορεί ευκολότερα να μετατοπίσει το ενδιαφέρον από τις βαθύτερες αντιφάσεις της κοινωνίας και της πολιτικής ζωής. (Ο Ρωμαίος ποιητής Ιουβενάλης (Juvenal) είχε σχολιάσει την κατάσταση με καυστική σάτιρα, πικρία και βαθιά περιφρόνηση για την κατάντια του ρωμαϊκού λαού, στο πιο διάσημο έργο του, τις Σάτιρες (Σάτιρα ΙΧ, 10ος αιώνας μ.Χ.), ήταν εκείνος που επινόησε την παγκόσμια γνωστή φράση «Άρτον και Θεάματα» “Panem et Circenses”).
Άραγε πόσο απέχει το σημερινό πολιτικό θέαμα από εκείνη την πραγματικότητα; Όταν οι οικονομικές παροχές παρουσιάζονται ως προσωπικό επίτευγμα του αρχηγού και όταν ο πρωθυπουργός εμφανίζεται ως ο μοναδικός εγγυητής της οικονομικής ανακούφισης, τότε η πολιτική κινδυνεύει να μετατραπεί σε σχέση εξάρτησης ανάμεσα στον ηγέτη και στον πολίτη.
Την ίδια στιγμή, όμως, η δημοκρατία μας δοκιμάζεται από παντού. Ο «προσοδοθητικός καπιταλισμός» της εποχής μας αποσύρει σταδιακά τον πολίτη από τα πεδία όπου θα μπορούσε να συμμετέχει, να διεκδικεί και να αποφασίζει. Η αδράνεια αποκτά χαρακτηριστικά κανονικότητας. Το πολιτικό μήνυμα «μην ασχολείσαι, όλα τα φροντίζει ο αρχηγός» αποδεικνύεται επικίνδυνα αποτελεσματικό.
Ο πολίτης μετατρέπεται έτσι από ενεργό υποκείμενο της δημοκρατίας σε παθητικό καταναλωτή πολιτικών παροχών. Και όσο περισσότερο η πολιτική παρουσιάζεται ως υπόθεση ενός προσώπου, τόσο περισσότερο αδειάζει από περιεχόμενο η ίδια η έννοια της δημοκρατικής συμμετοχής.
Ίσως γι’ αυτό οι λέξεις δημοκρατία, ελευθερία, συλλογικότητα και κοινωνική συμμετοχή μοιάζουν σήμερα για πολλούς τόσο μακρινές. Σαν υλικά που έχουν απομείνει από ένα παλιό κοίτασμα και θεωρούνται άχρηστα, σαν gangue ή waste rocks, πετρώματα χωρίς οικονομική αξία. Κι όμως, χωρίς αυτά ακριβώς τα «άχρηστα» υλικά δεν υπάρχει δημοκρατία.
Τελικά, μπορεί να έχουν περάσει δύο χιλιάδες χρόνια, αλλά το πολιτικό θέαμα δεν άλλαξε και τόσο. Άλλαξαν τα φώτα, οι κάμερες και τα τηλεοπτικά στούντιο. Άλλαξαν οι λέξεις και τα επικοινωνιακά εργαλεία. Η λογική, όμως, παραμένει γνώριμη: παροχές, θέαμα, χειροκρότημα και ένας ηγέτης στο κέντρο της σκηνής.
Και κάπως έτσι, η Ρώμη επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη. Όχι με άρματα και μονομάχους, αλλά με κάμερες, εξαγγελίες και χειροκροτήματα. Το ερώτημα είναι αν, πίσω από τη λάμψη της φιέστας, θα υπάρχει ακόμη χώρος για τον πολίτη.
*Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
