Φροντίστε καλά αυτόν τον νεαρό· είναι μια μεγάλη καλλιτεχνική ιδιοφυΐα». Με τα λόγια αυτά ο Μουσταφά Κεμάλ εξέφρασε το θαυμασμό του για έναν λυράρη που έπαιξε γι’ αυτόν κατά την επίσκεψή του στην Τραπεζούντα, στις 15 Σεπτεμβρίου του 1924.
Το όνομα του λυράρη που εκτίμησε τόσο ο Κεμάλ ήταν Osman Gökçe.
Γεννήθηκε το 1901 στο χωριό Daylı των Κοράλων της επαρχίας Κερασούντας και ήταν ένα από τα πολλά παιδιά του İsmail και της Esma. Οι πληροφορίες που υπάρχουν για τον καλλιτέχνη είναι λίγες και οι περισσότερες βασίζονται στη λαϊκή αφήγηση, καθώς επί δεκαετίες δεν βρέθηκαν λαογράφοι ή ιστορικοί για να μελετήσουν συστηματικά τη βιογραφία του.
Ο Osman ξεκίνησε να μαθαίνει λύρα στην ηλικία των 9 ετών, δίπλα στον δάσκαλο Kodalak Halil Ağa. Με τα χρόνια εξελίχθηκε και έγινε περιζήτητος λυράρης. Τον καλούσαν να παίξει σε πανηγύρια στα παρχάρια της γύρω περιοχής και στις χοροεσπερίδες όταν ξεπροβόδιζαν τους φαντάρους.
Το προσωνύμιο
Ήταν γνωστός με το προσωνύμιο Picoğlu ή Piçoğlu, που στην τουρκική αργκό της εποχής σημαίνει «μπάσταρδος». Την εποχή εκείνη οι δάσκαλοι λύρας δεν δίδασκαν πλήρως την τέχνη τους στους μαθητευόμενους λόγω ζηλοφθονίας, διότι δεν ήθελαν οι μαθητές να τους ξεπεράσουν.
Σύμφωνα με τη λαϊκή αφήγηση, ο μικρός Osman έμαθε στα κρυφά έναν σκοπό του δασκάλου του, τον οποίον εκείνος δεν ήθελε να του διδάξει. Όταν ο Osman έπαιξε πρώτος το σκοπό αυτόν δημόσια, ο δάσκαλός του οργίστηκε, και βρίζοντάς τον, τον αποκάλεσε «piçoğlu». Έτσι, με το προσωνύμιο αυτό έμεινε στην ιστορία.
Οι ηχογραφήσεις
Σημαντική στιγμή στην καλλιτεχνική πορεία του ήταν η συνάντησή του με τον Muzaffer Sarısözen, κορυφαία μορφή των τουρκικών λαογραφικών και μουσικών συλλογών. Ο Muzaffer Sarısözen παρακίνησε τον Osman να μεταβεί στην Άγκυρα, όπου τραγούδια του ηχογραφήθηκαν, καταγράφηκαν σε νότες και πέρασαν στο Αρχείο του Ραδιοφώνου της Άγκυρας.
Ο Piçoğlu Osman άφησε σημαντική για τον μαυροθαλασσίτικο πολιτισμό παρακαταθήκη, μέσα από τα αφηγηματικά του τραγούδια και τους σκοπούς όπως «Trabzon Kâhya Şarkısı», «Giresun Karşılaması» και «Sıksara Horon Havası».
Ο σκοπός της Κερασούντας που έπαιζε, αγαπήθηκε σε όλη τη Μαύρη Θάλασσα και προτιμάται μέχρι σήμερα.
Το παίξιμό του ήταν ιδιαίτερο, κοφτό, ζωηρό, αλλά και με συχνές παύσεις που έκανε ο Osman, όταν έπαιζε εκστασιασμένος.
Συνήθιζε να χτυπά το δοξάρι του ρυθμικά πάνω στη σκάφη της λύρας από μεράκι, κάτι που κάνανε και κάνουν οι λαϊκοί οργανοπαίκτες του Πόντου.
Ιδού ένα παράδειγμα στο σκοπό Σέρρας της Τραπεζούντας:
Τα τολμηρά και αινιγματικά δίστιχα
Άξιο αναφοράς είναι το γεγονός ότι σε μια δύσκολη μεταπολεμική περίοδο, ενώ τα τραύματα του ελληνοτουρκικού πολέμου και τα δάκρυα των ανταλλάξιμων ήταν πολύ νωπά, τολμούσε να αναφέρεται στο χριστιανικό στοιχείο μέσα στις ηχογραφήσεις του. Έτσι ηχογράφησε το επίμαχο κερασουνταίικο Ρωμαιίκο Χοράν (Ρωμαίικος Χορός), στο οποίο επαναλαμβάνεται η επωδός (refrain):
Leo se meldamiye
Ela ela Magdalena
İskefiye yedi bela
[Λέω σε meldamiye [δυσνόητη παραφθορά] / έλα, έλα Μαγδαληνή / Ισκέφιε (περιοχή) επτά μπελάδες]
Η ηχογράφηση του παραπάνω σκοπού απαγορεύτηκε τότε από τη λογοκρισία λόγω της ονομασίας (ρωμαίικος χορός), αλλά και επειδή κρίθηκε ότι αναφέρεται στον έρωτα του τραγουδιστή για κάποια Ελληνίδα. Επιπλέον στο ίδιο άσμα υπάρχει το δίστιχο:
Ey kör [o]lasi duman
Yol ver güneşi yansın
Hop hop hop
Seven seveni alsın
[Έι τυφλέ καταραμένε καπνέ / δώσε δρόμο να λάμψει από μέσα ο ήλιος. / Χοπ χοπ χοπ, / άσε οι εραστές να παρθούν μεταξύ τους]
Το δίστιχο κρίθηκε από την λογοκρισία ως ύποπτο προσβολής προς τον Ισμέτ Ινονού, διότι παραπέμπει σε ένα άλλο όμοιό του πολιτικό σύνθημα, το οποίο καταφέρεται ενενατίον του.
Στο ίδιο ερωτικό τραγούδι παρεμβάλλονται οι άσχετοι στίχοι:
Gökteki yıldızları
Sayarım elli elli
Şerefli Trabzon’u
Tapuladık besbelli
[Τα άστρα στον ουρανό / τα μετρώ πενήντα-πενήντα. / Τη δοξασμένη Τραπεζούντα / την διεκδικούμε ξεκάθαρα για μας]
Ποιοι διεκδικούν την Τραπεζούντα για λογαριασμό τους; Οι κεμαλικοί κατά τη διάρκεια της σύντομης ρωσικής κατοχής το 1916-1918; Οι Ρωμιοί; Κάποιοι άλλοι; Οι Τούρκοι μελετητές ερμηνεύουν το δίστιχο ως εξής: επειδή ο τραγουδιστής είχε πάει πολλές φορές στην Τραπεζούντα, θέλει να πει ότι την επισκεπτόταν τόσο συχνά που την διεκδικεί για τον εαυτό του σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο… (;).
Οι δίσκοι γρήγορα αποσύρθηκαν από την αγορά και καταστράφηκαν.
Πάντως και άλλα τραγούδια του Piçoğlu Osman λογοκρίθηκαν και απαγορεύτηκαν – εξάλλου οι ηχογραφήσεις του που έφτασαν ως εμάς είναι ύποπτα λίγες.
Η παρακαταθήκη
Ο Osman, αυθεντικό παιδί της Μαύρης Θάλασσας, άφησε την τελευταία του πνοή πάνω στα νερά της στις 31 Μαΐου του 1946, ενώ ταξίδευε με πλοίο στην Κωνσταντινούπολη για θεραπεία. Σύμφωνα με διηγήσεις, έπασχε είτε από πνευμονία είτε από φυματίωση και η κατάστασή του επιδεινώθηκε κατά τον πλου μεταξύ της Αμάστριδος και του Zonguldag (αρχαία Σανδαράκη).
Η αξία του ως καλλιτέχνη βρίσκεται στο ότι διαμόρφωσε και διέδωσε ένα ιδιαίτερο ύφος της λύρας, αυτής των Κοράλων και της Κερασούντας ευρύτερα.
Έθεσε ένα λιθαράκι στη διατήρηση και διάδοση της ποικιλίας των παιξιμάτων της ποντιακής λύρας. Μιμητές του είναι πολλοί σύγχρονοι καλλιτέχνες της λύρας στην Τουρκία και όχι μόνο.
ΠΗΓΗ: pontosnews.gr
