Κάθε συνάντηση με τον σπουδαίο συγγραφέα Γιάννη Καλπούζο είναι μια ψυχική και πνευματική ανάταση. Ο πολυγραφότατος λογοτέχνης, ποιητής και στιχουργός μιλά στο «ENJOY» της «κυριακάτικης δημοκρατίας» για το βιβλίο του «Ο,τι αγαπώ είναι δικό σου» (εκδόσεις Χάρτινη Πόλη), το οποίο αποτελεί την καλύτερη φετινή καλοκαιρινή συντροφιά για τις διακοπές μας, στη βεράντα μας, στην παραλία, καθώς ο έρωτας των ηρώων θα μας τυλίξει σαν καυτό αεράκι και θα μας θυμίσει τι σημαίνει αγάπη, χαρά, πόνος και εν τέλει ζωή!
- Της Μαρίας Ανδρέου
Καλοκαίρι και σίγουρα στη βαλίτσα μας για τις θερινές διακοπές θα πάρουμε το νέο σας βιβλίο με τίτλο «Ο,τι αγαπώ είναι δικό σου». Αυτός ο τίτλος μάς θυμίζει το πολύ επιτυχημένο τραγούδι της Γλυκερίας, το οποίο έχουμε τραγουδήσει όλοι μας, και στο οποίο έχετε υπογράψει τους στίχους. Πώς γράφτηκαν οι στίχοι, ποια η έμπνευσή σας και πώς ήταν η συνεργασία με τη Γλυκερία;
Να διευκρινίσω ότι πρόκειται για επιμελημένη επανέκδοση του βιβλίου. Η Γλυκερία είναι γλυκύτατη και απλός άνθρωπος, όπως όλοι οι σπουδαίοι. Τη μουσική έγραψε ο Χριστόφορος Γερμενής, ο οποίος έχει συνδέσει το όνομά του με πολλές μεγάλες επιτυχίες. Από την πλευρά μου οι στίχοι γεννήθηκαν, όπως σχεδόν όλοι όσοι έχω γράψει, υποδυόμενος τον ρόλο εκείνου που βιώνει μια έντονη ερωτική απώλεια. Ενιωθα πραγματικά ότι συμβαίνει σ’ εμένα. Βεβαίως στη συνέχεια βρέθηκαν πολλοί να μου πουν ότι γι’ αυτούς οι στίχοι σηματοδοτούν άλλη μορφή απώλειας, του θανάτου αγαπημένων προσώπων τους. Ισχυσε κι εδώ ότι η ζωή ενός έργου αρχίζει από τη στιγμή που κυκλοφορεί και γίνεται κτήμα των ακροατών ή των αναγνωστών, οι οποίοι λειτουργούν και ως συνδημιουργοί.
Δεν μπορώ να μη σας ρωτήσω… Κύριε Καλπούζο, όταν χάνουμε το αγαπημένο μας πρόσωπο, είναι σαν να χάνεται ο ήλιος; Κάθε χωρισμός είναι ένας μικρός θάνατος; Το τέλος μιας αγάπης φέρνει πάντα πόνο;
Ο ζωντανός ο χωρισμός παρηγοριά δεν έχει, λέει η παροιμία που μπήκε σε παραδοσιακά, λαϊκά και ελαφρολαϊκά τραγούδια. Είναι μια αναμφισβήτητη αλήθεια. Οταν χάνει κανείς το πρόσωπο με το οποίο δένεται με σχέση αφιέρωσης, νιώθει να ξεκολλά το κρέας από το σώμα του, να σβήνει η ψυχή του, να χάνονται όλα. Ωστόσο, σε ό,τι με αφορά, προσπάθησα να δώσω για τον εν λόγω θέμα και μια αισιόδοξη νότα μέσα από τα βιβλία μου και τους στίχους μου. Στο «Ιμαρέτ» έγραφα: «Ασ’ τον να πονέσει. Κι αυτό ζωή είναι». «Ζωή ο πόνος;». «Ολα ζωή είναι. Ο,τι σε κάνει να νιώθεις, και πιο πολύ ό,τι σε αρπάζει με δύναμη». Και σε ένα τραγούδι μου με τίτλο «Εχθρός ο πόνος»: «Μα μη θαρρείς πως είναι εχθρός ο πόνος, ξαναγεννιέται ο άνθρωπος σαν μείνει μόνος».
Και από το τραγούδι έρχεται το βιβλίο… Οι ήρωές σας ένα ζευγάρι παθιασμένο. Ο Ανδης κα η Θάλεια. Τι κρατά ζωντανή την αγάπη τους; Ποια τα συστατικά αυτής της σχέσης που κρατά τόσα χρόνια;
Την κρατά ο έρωτας, ο οποίος δεν ερμηνεύεται με λογικούς ισχυρισμούς και αναλύσεις. Είναι το πάθος, η ψυχική και σωματική ένωση. Μπορεί ως ένα βαθμό να ισχύει η ρήση «τα ετερώνυμα έλκονται», καθώς είναι παντελώς αντίθετοι χαρακτήρες ο Ανδης με τη Θάλεια, όμως το άδηλο του έρωτα παραμένει.
Οι ήρωες είναι σμιλεμένοι μέσα από τις καταστάσεις που έζησαν. Πόσο έχουν επηρεάσει τους ήρωές σας ως προσωπικότητες ο αυταρχικός πατέρας, η υποταγμένη μάνα, η ενδοοικογενειακή βία που έζησαν; Θα έλεγα η ιστορία σας είναι πιο επίκαιρη από ποτέ, με τόσες γυναικοκτονίες που ακούμε στα δελτία ειδήσεων. Η ελληνική οικογένεια ακόμη καταδυναστεύεται από την πατριαρχία;
Ως ελληνική κοινωνία έχουμε κάνει πολλά βήματα σε σχέση με πενήντα και εξήντα χρόνια πριν. Ωστόσο, η πατριαρχική αντίληψη και ο ενδοοικογενειακός αυταρχισμός δεν έουν εξαλειφθεί. Το μυθιστόρημα πραγματεύεται γενικότερα πόσο επηρεάζουν οι εξωτερικοί παράγοντες τις ζωές μας, είτε αφορούν την οικογένεια είτε τον κοινωνικό περίγυρο ή την πολιτικοοικονομική κατάσταση. Πραγματεύεται και τις παράλληλες πορείες των ανθρώπων, τις τόσο ξεχωριστές για τον καθένα την ίδια στιγμή. Ο Ανδης και η Θάλεια διαμορφώνονται ως χαρακτήρες και τρόπο σκέψης μέσα από τον μικρόκοσμο στον οποίο ζουν. Ειδικά στην περίπτωση της Θάλειας, επιδρούν καταλυτικά. Ασφαλώς στην πορεία έχει να αντιμετωπίσει φοβερά διλήμματα κι εν τέλει στις αποφάσεις που λαμβάνει μετράει καθοριστικά ο τρόπος που μεγάλωσε και οι συγγενικοί δεσμοί. Ωστόσο, το σημαντικό είναι εάν καταφέρνει κανείς, έστω και καθυστερημένα, να αποσείσει όσα τού φόρτωσαν οι άλλοι και να τραβήξει τον δικό του δρόμο, απ’ όπου δεν πρέπει να απουσιάζει η πνευματική καλλιέργεια. Να σημειώσω ότι μέσα από το βιβλίο φαίνεται και το πολυσχιδές των ανθρώπων. Ακόμα και ο βάναυσος, κι όχι μόνο, Χαρίδημος νοιάζεται με τον δικό του τρόπο για την κόρη του.
Οι ήρωες του βιβλίου σας έχουν διαψευστεί και πολιτικά και κοινωνικά. Η Μεταπολίτευση τι άφησε στην Ελλάδα; Από τους αγώνες για ελευθερία και ισονομία, αξιοκρατία, δημοκρατία, σε μια Ελλάδα χωρίς όραμα, με ανισότητες και πολλή φτώχεια… Τι έφταιξε; Τι έγινε και διαψεύστηκαν τα όνειρα;
Τα όνειρα ή τα συνθήματα; Είναι τεράστιο θέμα αυτό. Οπως και το πόσοι
πίστεψαν στα όνειρα και δούλεψαν να γίνουν πραγματικότητα. Δυστυχώς, ο κόσμος αλλάζει απελπιστικά αργά κι όχι πάντα προς το καλύτερο. Η παραδοσιακή διδαχή από γενεά σε γενεά έχει παίξει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοσμοθεωρίας των Ελλήνων, των συμπεριφορών, των νοοτροπιών και των χαρακτήρων. Ο λαός περιμένει θεόσταλτους σωτήρες, άγεται και φέρεται, και δεν παιδεύει τον λογισμό του, δεν διαβάζει, δεν συναισθάνεται το μερίδιο της δικής του ευθύνης. Ομως και ο μηδενισμός είναι πολύ επικίνδυνος. Θα σας παραθέσω ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημα: «Ολα αποτελούν μέρος της ανθρώπινης πορείας. Από την εποχή των σπηλαίων ίσαμε σήμερα έχουμε εκπολιτιστεί μερικώς. Παλιά φτύνανε στο πάτωμα, ύστερα τοποθετήσαμε πτυελοδοχεία και τελευταία τ’ αφαιρέσαμε. Αυτό καταφέραμε. Είναι επικίνδυνος ο μηδενισμός όσων πετύχαμε. Το γεγονός, για παράδειγμα, ότι γίνεται κάποιο ατύχημα κι έρχεται το ασθενοφόρο συνιστά μία κατάκτηση. Ολα, δηλαδή, είναι συγκρίσιμα με ό,τι προϋπήρξε, χωρίς να σημαίνει πως δεν πρέπει να πασχίζουμε για το καλύτερο. Η αγριότητα σήμερα εκδηλώνεται με άλλον τρόπο. Το κυνήγι του κέρδους μάς κατασπαράσσει ως νέο θηρίο. Τα σημαντικότερα συναισθήματα παράγονται απ’ αυτό το κυνήγι και τις ευτελείς διεκδικήσεις. Χαρά, μίσος, ικανοποίηση, απογοήτευση, ασφάλεια… Λείπουν η τρυφερότητα, η αλληλεγγύη, η συμπάθεια. Απουσιάζει και η νηφαλιότητα και η περίσκεψη». Κοντολογίς, σε σημαντικό βαθμό για τη διάψευση των ονείρων φταίει ότι μας κατάπιαν το κέρδος και η εικόνα κι ότι δεν υψώσαμε αναχώματα απέναντι σε αυτόν τον κατήφορο.
Κύριε Καλπούζο, πώς σας φαντάζει η Ελλάδα σήμερα; Πώς βλέπετε τους Ελληνες μετά τα Μνημόνια, την πανδημία και τώρα μέσα στην ακρίβεια, που δεν μπορούν να βγάλουν το μήνα; Υπάρχουν πολλή θλίψη και οργή, έτσι δεν είναι; Από πού να στηριχτούν μέσα σε μια ανθρωπότητα που βράζει; Γεμίσαμε με εστίες πολέμου…
Το γεγονός ότι πάνω από το 40% του ελληνικού λαού μετράει το ευρώ για να βγάλει τον μήνα καταδεικνύει την παταγώδη αποτυχία της Πολιτείας διαχρονικά. Ξέρετε, τουλάχιστον από το 1900 είχε τεθεί το πρόβλημα της αστυφιλίας. Ομως ποτέ δεν εφαρμόστηκε κάποια πολιτική η οποία θα στόχευε στην ανάπτυξη της περιφέρειας. Να σας πω και αυτό: Οταν έγινε το κραχ του 1929 στις ΗΠΑ, παρότι στην Ευρώπη έφτασε καθυστερημένα, σχεδόν δεν άγγιξε την Ελλάδα. Κι αυτό γιατί η οικονομία της στηριζόταν σε ποσόστωση πάνω από το 70% στη γεωργία και την κτηνοτροφία. Σήμερα τα χωριά μας απόμειναν χέρσοι ουρανοί, όπως έγραφα σε ένα ποίημά μου, ή η καταφυγή των απόμαχων. Εισάγουμε σκόρδα από την Κίνα και λεμόνια μέσω των κατεχομένων εδαφών της Κύπρου ή από την Αργεντινή και το Ισραήλ. Το ζήτημα το οποίο θέτετε είναι τεράστιο. Δεν μπορεί να απαντηθεί με μερικές προτάσεις. Ούτε ασφαλώς σκουντουφλώντας πάνω στα συνθήματα του ενός ή του άλλου κομματικού χώρου. Και, ναι, υπάρχουν απογοήτευση και οργή. Η δική μου έγνοια είναι πώς φυτεύεις εκεί τον στοχασμό, ο οποίος θα φέρει την κριτική σκέψη και ως προς το ποιος μας εκπροσωπεί στα κοινά και στα κέντρα των αποφάσεων.
Η νεολαία μας μπορεί να ονειρεύεται ακόμη και για το πιο φυσιολογικό, δηλαδή, να κάνει οικογένεια και παιδιά;
Κάποτε οι οικογένειες στην Ελλάδα έκαναν και τρία και τέσσερα και πέντε παιδιά κάτω από πολύ δυσμενέστερες οικονομικές συνθήκες σε σχέση με το σήμερα. Τι άλλαξε από τότε; Οπως ανέφερα και πριν, απογυμνώθηκε η ύπαιθρος. Στρέψαμε την προσοχή μας σε ό,τι λέγεται προσωπική ζωή ή καλοπέραση. Αποψιλώθηκε ο πατριωτισμός. Μπήκαμε και σε ξένα καλούπια ως νοοτροπία. Ομως πάνω απ’ όλα εισέβαλαν στη ζωή μας τεχνητές ανάγκες, πολύ περισσότερο στους νέους. Διάφορα κέντρα κατασκευάζουν έναν φαιδρό κόσμο, ο οποίος δημιουργεί μια ψευδαίσθηση πραγματικότητας. Ο καθημερινός άνθρωπος διαπιστώνει ότι βρίσκεται σε οικονομική δυσπραγία ή σε εκ φύσεως σωματική αδυναμία να κατακτήσει το ψευδεπίγραφο όνειρο και τις απολαύσεις που του προτείνουν.
Αυτό τον κάνει να νιώθει μειονεκτικά και ανεπαρκής, να ντρέπεται, να φθονεί, να ζηλεύει, να φοβάται και να αγχώνεται, γιατί πάντα κάτι του λείπει. Στο τέλος καταφέρνουν να μας πείσουν πως ανήκουμε στο δικό τους, διαστρεβλωμένο υπόδειγμα ευτυχίας, ακόμα κι όταν συνειδητοποιούμε τους κανόνες του παιχνιδιού. Εν κατακλείδι, εκείνο που έχω να πω στους νέους είναι να παλεύουν με πάθος για τα όνειρά τους, να καλλιεργούν τον έσω κόσμο τους και να δουλεύουν σκληρά, έστω σε αυτό το λειψό κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον, και τότε να είναι σίγουροι ότι οι κόποι τους δεν θα πάνε χαμένοι.
Η ελληνική Ιστορία, οι ρίζες και ο πολιτισμός μας είναι ο καμβάς και το κάδρο των μυθοπλασιών σας. Πόσο σημαντικό είναι να θυμίζουμε στη νέα γενιά αναγνωστών την Ιστορία μας; Το κάνετε αυτό με το βιβλίο «Σέρρα» στον Πόντο, με τον «Μεθυστή» στην Κρήτη, με το «Ιμαρέτ» στην Αρτα, με το «Γινάτι» στα Γιάννενα, με το «Εράν» την εποχή του Βυζαντίου, τον «Ραγιά» στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης…
Αναρωτιέμαι εάν κάποιος αποφάσιζε να κυκλοφορεί στους δρόμους γυμνός, πώς θα ένιωθε απέναντι σε όσους θα τον λοιδορούσαν. Το να μη γνωρίζει ο Ελληνας την Ιστορία της πατρίδας μας, τουλάχιστον σε βασικές πτυχές, παραπέμπει σε αντίστοιχη κατάσταση. Αφού αναφέρατε το «Σέρρα», θα σας παραθέσω μία από τις πολλές ρήσεις που υπάρχουν σ’ αυτό το μυθιστόρημα: «Δεν υπάρχει σήμερα χωρίς χθες και αντίστροφα. Κι αν ξεχνάς εσύ το παρελθόν σου και δεν χρησιμοποιείς τις πέτρες του, το θυμούνται άλλοι, ξεδιαλέγοντας ή παραχαράζοντάς το, και κτίζουν καταπώς τους βολεύει. Και πια μονάχα τούτο το κτίσμα φανερώνεται στα μάτια του κόσμου, μα μ’ έναν τρόπο και στα δικά σου».
Τα βιβλία σας έχουν μεταφραστεί στα πολωνικά, στα αραβικά, στα αγγλικά, στα τουρκικά και τα αλβανικά. Η λογοτεχνία όταν μιλά για την αγάπη, τον αγώνα, την αλήθεια είναι παγκόσμια γλώσσα, όπως η μουσική;
Αναμφίβολα. Τα της ψυχής, καθώς και όσα αφορούν κοινωνικούς αγώνες και φιλοσοφικές αναζητήσεις αποτελούν πανανθρώπινες ανάγκες και αξίες. Δεν είναι τυχαίο ότι συναντάμε ρήσεις της λαϊκής σοφίας ή παροιμίες ταυτόσημες σε πολλές χώρες του κόσμου, πόσο μάλιστα σε όμορες. Αναμφισβήτητο είναι, σε αντίθεση με τη μουσική η οποία μεταφέρεται ατόφια, κι ότι μέσω των μεταφράσεων χάνονται πολλά από τη γλώσσα του πρωτοτύπου. Ομως και πάλι η ουσία μεταφέρεται κι επιτυγχάνεται η πνευματική επικοινωνία.
Πόσες ποιητικές συλλογές έχετε γράψει; Μέσα από δικούς σας στίχους έγινε και το τραγούδι «Δέκα μάγισσες» που ερμήνευσε ο Γιάννης Σαββιδάκης όπως και το «Γιατί πολύ σ’ αγάπησα» με τον Ορφέα Περίδη και πολλά άλλα. Πώς νιώθετε που ο κόσμος σιγοτραγουδά τα τραγούδια σας και τα ταυτίζει με τις πιο ερωτικές του στιγμές;
Εγραψα έξι ποιητικές συλλογές, οι οποίες πλέον, αν και από τις αρχικές επέλεξα ορισμένα ποιήματα, κυκλοφορούν σε έναν τόμο με τίτλο «Γιάννης Καλπούζος – Ποίηση 2000-2017». Οσον αφορά τα τραγούδια, είναι πολύ όμορφο το συναίσθημα που νιώθω. Χαίρομαι αλλά και νοσταλγώ τις ώρες της γραφής των στίχων, όπως και για ορισμένα τις ώρες που πέρασα στο στούντιο κατά την ηχογράφησή τους.
Στο «Ο,τι αγαπώ είναι δικό σου» η ιστορία σας αρχίζει τη δεκαετία του 1960. Τι κοινό βρίσκετε ότι έχει η εποχή εκείνη με τη σημερινή;
Πέρα από το γεγονός ότι καθόρισε σε πολλούς τομείς το σήμερα, οι παθογένειες της ελληνικής κοινωνίας και τα κατάλοιπα παλαιότερων εποχών δεν άλλαξαν δραματικά. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η νοοτροπία που ίσχυε τότε και ισχύει ακόμη σε πολλούς τομείς: Ή είσαι μαζί μας ή είσαι με τους άλλους. Σχεδόν απαράλλακτες παραμένουν οι πελατειακές σχέσεις πολιτικών – πολιτών. Η συνθηματολογία βασιλεύει, το ίδιο και οι ετικέτες με τις οποίες χαρακτηρίζουμε με περισσή ευκολία τους άλλους. Οι αφιλτράριστες πολιτικές επιρροές, η μόδα, ο χαβαλές, η ρεμούλα, η κομπίνα, το ακατάσχετο κουβεντολόι και τόσα άλλα αποτελούν κοινά γνωρίσματα. Ακόμα και τα μετεμφυλιακά σύνδρομα καλά κρατούν. Αναφέρω το τελευταίο γιατί προς το τέλος του βιβλίου αποδεικνύεται ότι πολλά από όσα συμβαίνουν στις σελίδες του, καθώς και οι ήρωες, χτίζουν σαν κομμάτια του παζλ μια αλληγορία για τις επιπτώσεις του Εμφυλίου στην ελληνική κοινωνία.
