Η Αιτωλοακαρνανία και ο Ιωάννης Καποδίστριας: Ενα ενδιαφέρον βιβλίο από μια σημαντική δημοσιογράφο

Το βιβλίο της δημοσιογράφου Κικής Παππά «Καποδίστριας, ο Ελευθερωτής της Δυτικής Ελλάδας, Η Συμβολή της Απελευθέρωσης της Βόνιτσας στη διεύρυνση των συνόρων του ελληνικού κράτους», προϊόν μεταπτυχιακής εργασίας (εκδόσεις Γκοβόστη), προσεγγίζει μία από τις πλέον κρίσιμες και λιγότερο προβεβλημένες πτυχές της συγκροτήσεως του ελληνικού κράτους

Αυτό συνιστούσε ένα εξαιρετικά πολύπλοκο εγχείρημα που συνδύαζε διεθνείς ισορροπίες, τοπικές δυναμικές και προσωπικές στρατηγικές των πρωταγωνιστών. Ο Ιωάννης Καποδίστριας, ως διπλωμάτης διεθνούς κύρους, αντελήφθη εγκαίρως τη στρατιωτική σημασία της περιοχής, εστίασε σε αυτήν, παρά το γεγονός ότι η βρετανική αντίδραση οδήγησε σε επανειλημμένες αναθεωρήσεις των προτεινόμενων συνόρων. Με την Κική Παππά έχουμε συνυπάρξει, ως πολιτικοί συντάκτες.

  • Από τον Δημήτρη Καπράνο

Σε αποστολές στο εξωτερικό αλλά και στο καθημερινό πολιτικό ρεπορτάζ, σε εποχές χωρίς non papers και Τεχνητή Νοημοσύνη. Στο άδειο, σχεδόν αποστειρωμένο και σιωπηλό πλέον εντευκτήριο του κτιρίου της ΕΣΗΕΑ, με ένα γερμανικό πιάνο στο βάθος, που «δεν παίζεται» και αρχίζει να χάνει τον ήχο του, μιλήσαμε για το βιβλίο, το οποίο, προσωπικώς, βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρον, καθώς καλύπτει ιστορικές πτυχές τις οποίες δεν είναι εύκολο να τις γνωρίζουν πολλοί…

Λοιπόν, ακόμη ένα βιβλίο για τον Καποδίστρια. Τι το καινούργιο κομίζει;

Εχουν γραφεί εκατομμύρια λέξεις για τον Καποδίστρια, καθώς υπήρξε ο πρώτος μας Κυβερνήτης. Επίσης, οι ίδιες του οι επιστολές είναι πέντε τόμοι. Ωστόσο, παραμένει ένα ανεξάντλητο θέμα, κι αυτή είναι η γοητεία της Ιστορίας, καθώς έρχονται στο φως διαρκώς νέα στοιχεία. Το βιβλίο παρουσιάζει την έξυπνη διπλωματική, στρατιωτική και πολιτική προσπάθεια που κατέβαλε ο Καποδίστριας για την Αιτωλοακαρνανία, θέμα που δεν έχει αναδειχθεί ιδιαίτερα. Ως πολύ έμπειρος διπλωμάτης, γνώριζε τις προθέσεις των ξένων Αυλών και ιδιαίτερα της Βρετανίας, που είχε την κυριαρχία στην Αν. Μεσόγειο και επιθυμούσε ένα μικρό ελληνικό κράτος με την Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες. Με πίκρα έγραφε ο Κυβερνήτης σε ξένους διπλωμάτες ότι οι Βρετανοί επιθυμούν ένα «όγδοο νησί των Ιονίων», που τότε ήταν κτίση τους.

Εκμεταλλευόμενος τον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο, προσπάθησε με τους ατάκτους που μετέβαλε σε ημιτακτικό στρατό να δημιουργήσει στρατιωτικά τετελεσμένα, που δύσκολα θα ανατρέπονταν. Βασική του επιδίωξη ήταν να φτάσουν τα ελληνικά στρατεύματα στον Κόλπο της Αρτας, ώστε να ενισχυθεί η διαπραγματευτική του θέση, χωρίς να έρθει σε ρήξη με τις Μεγάλες Δυνάμεις. Ετσι έστειλε τον Υψηλάντη στην ανατολική Στερεά Ελλάδα και τον Ρίχαρντ Τσορτς στη δυτική Ελλάδα προκειμένου να στήσει στρατόπεδο στο Δραγαμέστο (Αστακός) και από εκεί να επιχειρήσει. Η ιδέα για την κατάληψη του Μεσολογγίου για λόγους συμβολισμού εγκαταλείφθηκε γρήγορα, καθώς το Μεσολόγγι, η Ναύπακτος, το Αιτωλικό, το Αγρίνιο ήταν οχυρωμένες πόλεις και πολύ δύσκολα θα έπεφταν. Ετσι επέλεξε η επιχείρηση να γίνει από γύρω, δηλαδή το Ξηρόμερο, προκειμένου να ανακοπεί ο ανεφοδιασμός των Οθωμανών από Πρέβεζα, Αρτα και Γιάννενα, όπου διατηρούσαν μεγάλες δυνάμεις.

Γιατί να μην επιθυμούν οι Βρετανοί την Αιτωλοακαρνανία εντός των ελληνικών συνόρων;

Για λόγους γεωπολιτικούς, καθώς ήθελαν ένα μικρό και ελεγχόμενο ελληνικό κράτος, πολιτικούς, γιατί τα Επτάνησα ήταν πολύ κοντά και δεν επιθυμούσαν η επαναστατική φλόγα να μεταλαμπαδευτεί και εκεί και, τέλος, για λόγους εμπορικούς, καθώς φοβούνταν ότι από τα Επτάνησα το εμπόριο θα μεταφερόταν στη Βόνιτσα, που ήταν εμπορικό λιμάνι με τελωνείο και μεγάλο όγκο εμπορικών συναλλαγών. Αυτό είχε ως συνέπεια η Βόνιτσα, ο Αμβρακικός Κόλπος και το Μακρυνόρος να μεταβληθούν σε πεδία μαχών, τα οποία συνέβαλαν αποτελεσματικά στην απελευθέρωση της Αιτωλοακαρνανίας. Με την κατάληψή τους από τους Ελληνες «κόπηκε» ο χερσαίος αλλά και ο θαλάσσιος δρόμος των Οθωμανών προς τις οχυρωμένες πόλεις του νομού, οι οποίες αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν από έλλειψη τροφίμων και πυρομαχικών.

Πότε απελευθερώθηκε διά των όπλων η Αιτωλοακαρνανία και πότε περιελήφθη στα σύνορα;

Η Βόνιτσα και ο Αμβρακικός Κόλπος απελευθερώθηκαν το 1828, ενώ τα υπόλοιπα μέρη αρχές του 1829. Συνεπώς στη Διάσκεψη του Λονδίνου η Ελλάδα αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητο κράτος φόρου υποτέλειας στον σουλτάνο με συνοριακή γραμμή Αμβρακικός – Παγασητικός, που από την αρχή είχε προδιαγράψει ο Καποδίστριας στη συνάντηση των πρεσβευτών στον Πόρο. Ωστόσο, ο ίδιος είναι ανήσυχος, αντιλαμβανόμενος ότι δεν πρόκειται για οριστική απόφαση από την πλευρά των Βρετανών, οι οποίοι αναγκάστηκαν να συναινέσουν όταν ο ρωσικός στρατός έφτασε στην Αδριανούπολη. Το θεώρησαν ήττα τους και πράγματι το 1830 η Βρετανία κάνει τη ρελάνς προτείνοντας ανεξαρτησία τής Ελλάδας, αλλά με αντιπαροχή στους Οθωμανούς την Αιτωλοακαρνανία, με το επιχείρημα ότι θα έπρεπε να ικανοποιηθούν κάπως και αυτοί.

Η έκπληξη όμως ήρθε από τον τσάρο Νικόλαο, ο οποίος, κουρασμένος από τον πόλεμο, πήρε όσα ήθελε για την αυτοκρατορία του και ζήτησε από τον Καποδίστρια να δείξει κατανόηση, καθώς προσπάθησε αρκετά για το Ορθόδοξο γένος. Ο Κυβερνήτης αναγκάστηκε να πιει το πικρό ποτήρι, χωρίς ωστόσο να εγκαταλείψει τις διπλωματικές προσπάθειες. Επίσης, στην απάντησή του προς τις Μεγάλες Δυνάμεις ενέπλεξε και τη Γερουσία, υποστηρίζοντας ότι δεν είναι μόνο δικό του θέμα, αλλά ότι θα πρέπει να αποφασίσει και αυτή. Η απόφαση ήταν δυσάρεστη για όλους και ειδικά για τους Αιτωλοακαρνάνες, μια περιοχή που δεν ήταν ποτέ de facto υποταγμένη λόγω παράδοσης αρματολισμού. Το αντικαποδιστριακό μέτωπο φούντωσε, ο Καποδίστριας συνιστούσε ηρεμία, ώστε να μη δίνουμε αφορμές και φυσικά καθυστερούσε όσο μπορούσε τις ανταλλαγές πληθυσμού, πράγμα άλλωστε που έκαναν και οι Οθωμανοί με την Εύβοια. Ο μεγαλύτερος στραγγαλισμός που υπέστη ο Κυβερνήτης από τις «προστάτιδες» Δυνάμεις ήταν ο οικονομικός. Οι Βρετανοί δεν έδωσαν ούτε σεντ, οι Γάλλοι ψίχουλα και ο Καποδίστριας ήθελε να κρατά ίσες αποστάσεις και από τη Ρωσία, καθώς τον θεωρούσαν ρωσόφιλο. Παράλληλα παραιτήθηκε και ο Λεοπόλδος από τη διεκδίκηση του ελληνικού στέμματος.

Πώς φτάσαμε στα νέα σύνορα;

Στην Αγγλία άλλαξε η κυβέρνηση του Ουέλινγκτον που ήταν σφόδρα κατά του Κυβερνήτη. Τη διαδέχθηκε η κυβέρνηση Γκρέι με υπουργό Εξωτερικών τον Πάλμερστον, ο οποίος ειδοποίησε μυστικά τον Καποδίστρια να κρατήσει όσο μπορεί «παίζοντας καθυστέρηση», καθώς τα σύνορα θα αλλάξουν και πάλι. Επίσης, και στη Γαλλία άλλαξε η κυβέρνηση. Στη διάσκεψη του Λονδίνου τον Ιούλιο του 1831 η Γαλλία εκπροσωπείται από τον έμπειρο Ταλεϋράνδο, ο οποίος έδωσε και τη λύση. Πρότεινε στους πρεσβευτές να υποστηρίξουν στον σουλτάνο ότι η χάραξη των αρχικών συνόρων ήταν λάθος και αντίθετη προς κάθε γεωγραφική και φυσική διαίρεση της χώρας.

Η Αιτωλοακαρνανία ήταν μια άγονη περιοχή με πολεμοχαρείς κατοίκους που δεν υπήρχε περίπτωση να ηρεμήσουν διαφορετικά Τον Σεπτέμβριο του 1831 ο Καποδίστριας δολοφονείται στο Ναύπλιο, έξω από την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα από τους Μαυρομιχαλαίους. Η είδηση έπεσε σαν βόμβα στις ξένες Αυλές. Κανένας ξένος πρίγκιπας, ούτε ο πατέρας του Οθωνα, ήθελαν το ελληνικό στέμμα με αυτά τα σύνορα. Ο Κυβερνήτης ακόμη και με το αίμα του «υπέγραψε» τελικά τα σύνορα που από την αρχή είχε οριοθετήσει, δηλαδή τη γραμμή Αμβρακικός – Παγασητικός. Αυτό υλοποιήθηκε τελικά το 1832 με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου. Βέβαια, ο Αμβρακικός Κόλπος μοιράστηκε στη μέση. Αμφιλοχία, Βόνιτσα στο ελληνικό κράτος και Αρτα, Πρέβεζα στους Οθωμανούς, Ομως το φυσικό σύνορο του Μακρυνόρους (δηλαδή ο δρόμος Αμφιλοχίας – Αρτας) ήταν το σημείο που μας διασφάλιζε.

Είχε τόση σημασία η απελευθέρωση της Βόνιτσας για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος και για ποιον λόγο;

Η Βόνιτσα, παραμεθόριος πόλη, έδινε διέξοδο στο ελληνικό κράτος σε δύο θάλασσες, Ιόνιο και Αμβρακικό Κόλπο, και κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους ήταν το ορμητήριο και για την απελευθέρωση της Ηπείρου. Επίσης το Κάστρο της Βόνιτσας, του Τεκέ και της Πλαγιάς συνιστούσαν εξαιρετικά σημεία ελέγχου στρατιωτικού και εμπορικού στην περιοχή. Η εύφορη γη, αν και ακαλλιέργητη για χρόνια, και τα πολλά νερά (παρά τα έλη από το σπασμένο αρδευτικό σύστημα) ήταν μια σοβαρή προϋπόθεση για την επιβίωση του πληθυσμού. Συμπερασματικά μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η διεύρυνση του μικρού νεοϊδρυθέντος κράτους φέρει την υπογραφή της διπλωματικής ευφυΐας του Ιωάννη Καποδίστρια, ενός ηγέτη που υπολόγιζε με ακρίβεια τη συγκυρία, «διάβαζε» τις διαθέσεις των τριών Μεγάλων Δυνάμεων και εκμεταλλευόταν τους μεταξύ τους ανταγωνισμούς. Κατάφερε και τους δύο στόχους που είχε θέσει εξαρχής: πλήρης ανεξαρτησία του νέου κράτους και όχι περιορισμένη αυτονομία, και τη χάραξη των ευρύτερων δυνατών συνόρων, που θα εξασφάλιζαν τη βιωσιμότητά του.