Τα πραγματικά δεδομένα για να αξιολογηθεί αντικειμενικά ο ερχομός του Τούρκου προέδρουΗ επίσκεψη του προέδρου της Τουρκίας Ρ. Τ. Ερντογάν είναι ακόμα πολύ νωρίς να αξιολογηθεί ως επιτυχημένη ή αποτυχημένη, όπως υποστηρίζουν η κυβέρνηση και η αξιωματική αντιπολίτευση αντίστοιχα, για τον απλό λόγο ότι παρόμοιες συναντήσεις κορυφής αποτελούν μόνον έναν κρίκο της μακράς αλυσίδας των διμερών συνεννοήσεων Αθήνας – Αγκυρας.
Ιστορικά, δεν είναι η πρώτη φορά που η κοινή γνώμη αιφνιδιάζεται από τη διάψευση των προσδοκιών ότι μια επίσημη συνάντηση αρκεί για ν’ αλλάξει τα πάντα. Τη δεκαετία του ’70 ο Κ. Καραμανλής απέτρεψε τον πόλεμο, αλλά η Τουρκία δεν υπέκυψε στο έξυπνο σχέδιο για συνυποσχετικό στο Δικαστήριο της Χάγης. Το 1987-1989, αν και ο Ανδρ. Παπανδρέου έβαλε, κατά δήλωσή του, «στο ράφι το Κυπριακό», επέτυχε μόνον το Μνημόνιο Παπούλια – Γιλμάζ. Το 1991 ο Κ. Μητσοτάκης άκουσε τον Μ. Γιλμάζ να απαντά «λάθος καταλάβατε» επί της εντύπωσης επικείμενης λύσης του Κυπριακού. Επίσης, από το 2002 και έως σχετικά πρόσφατα οι Ελληνες πρωθυπουργοί δεν αντιμετώπισαν καν μεγάλες κρίσεις, επειδή συνομιλούσαν με έναν Ερντογάν που ακόμα δεν είχε κυριευθεί από νεοοθωμανικά σύνδρομα, δεν είχε διολισθήσει στον ισλαμικό κατήφορο και σκεπτόταν σοβαρά την ενταξιακή προοπτική στην Ευρωπαϊκή Ενωση.
Ωστόσο, όλα αυτά έχουν πλέον αλλάξει και, για ν’ αξιολογηθεί αντικειμενικά η επίσκεψη Ερντογάν, είναι καλύτερα να καταγραφούν τα πραγματικά δεδομένα:
1 Το επίπεδο των ελληνοτουρκικών σχέσεων είναι χειρότερο απ’ ό,τι παρουσιάζεται δημοσίως ή απ’ ό,τι συνειδητοποίησαν ξαφνικά όσοι άκουσαν τις δηλώσεις Ερντογάν. Οι παραβιάσεις του εθνικού εναέριου χώρου είναι φέτος σχεδόν διπλάσιες συγκριτικά με το 2016 και οι παραβιάσεις των χωρικών υδάτων υπερτετραπλάσιες. Σε αυτές πρέπει να προστεθούν οι παρενοχλήσεις του ερευνητικού σκάφους του αγωγού EastMed που, αν και σημειώθηκαν σε διεθνή ύδατα, καταγράφουν ζωτική απειλή μακροπρόθεσμα.
2 Η ιδέα της επίσκεψης του Τούρκου προέδρου δεν ήταν πρόσφατη, αλλά διατυπώθηκε, ως αίτημα του ιδίου προς τον πρωθυπουργό Αλ. Τσίπρα, κατά τη συνάντηση που είχαν στην Κωνσταντινούπολη τον Μάιο του 2016. Εκτοτε, η ελληνική διπλωματία, ορθώς, έπαιζε ένα παιχνίδι καθυστερήσεων, ώστε να επιλέξει τον κατάλληλο χρόνο και να τη συνδέσει με τον δικό της σχεδιασμό.
3 Η απαίτηση του κ. Ερντογάν για την έκδοση φυλακισμένων ή αιτούντων άσυλο στην Ελλάδα δεν περιορίζεται στους οκτώ πραξικοπηματίες αξιωματικούς. Και πάλι στη συνάντηση του Μαΐου 2016 (δηλαδή πριν από το πραξικόπημα) φέρεται ότι είχε ζητήσει, σχεδόν σαν «ρουσφέτι», την έκδοση μελών διαφόρων ομάδων, αν και είχαν καταδικαστεί για αδικήματα στην Ελλάδα και έπρεπε να εκτίσουν τις ποινές τους ή να ολοκληρωθεί η άσκηση των ένδικων μέσων στη χώρα μας.
4 Ούτε οι δηλώσεις γι’ αναθεώρηση της Συνθήκης της Λωζάννης είναι νέες, καθώς ο Τούρκος πρόεδρος τις είχε διατυπώσει δημόσια τον Οκτώβριο του 2016 («σύνορα της καρδιάς μας» κ.λπ.). Είχε προηγηθεί τον Νοέμβριο του 2015 σε συνάντηση Ερντογάν – Τσίπρα στην Αγκυρα η έκφραση «παραπόνων» για τη Θράκη, τα οποία είχαν απαντηθεί εύστοχα από τον πρωθυπουργό. Το καινούργιο και προκλητικό στοιχείο είναι ότι επαναλήφθηκαν την παραμονή της άφιξης Ερντογάν και, με τηλεοπτική κάλυψη, στο Προεδρικό Μέγαρο και το Μέγαρο Μαξίμου, αλλά με άμεση απάντησή τους από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και τον κ. Τσίπρα, που επέδειξαν μεγάλη ετοιμότητα και αποφασιστικότητα.
5 Τον Μάιο φέτος (τέσσερις μήνες μετά την πρώτη διάσκεψη για το Κυπριακό και δύο μήνες πριν από τη δεύτερη) ο πρωθυπουργός και ο υπουργός Εξωτερικών Ν. Κοτζιάς έκριναν αναγκαία την εκτόνωση του κλίματος. Ο κ. Τσίπρας συζήτησε το θέμα με τον κ. Ερντογάν σε συνάντησή τους στο Πεκίνο, με στόχο την επιστροφή σε μια στοιχειώδη κανονικότητα – λειτουργικότητα σχέσεων που, μεταξύ άλλων, θα απέτρεπε ένα αεροναυτικό δυστύχημα στο Αιγαίο και θα οδηγούσε σε σεβασμό της Συνθήκης της Λωζάννης.
Συμφωνήθηκε, ως πρώτο βήμα, η συνάντηση των προέδρων Παυλόπουλου – Ερντογάν στην Κωνσταντινούπολη κατά τη σύνοδο του Οργανισμού Συνεργασίας Ευξείνου Πόντου. Λόγω ξαφνικής ασθένειας του Τούρκου προέδρου, η συνάντηση με τον Ελληνα Πρόεδρο ματαιώθηκε, αλλά ακολούθησαν επίσκεψη του πρωθυπουργού Μπ. Γιλντιρίμ στην Αθήνα τον Ιούνιο, με το μήνυμα ότι δεν θα υπάρχει ένταση στο Αιγαίο, και λίγες υποσχέσεις για το Κυπριακό. Δυστυχώς, οι τουρκικές δεσμεύσεις δεν τηρήθηκαν και, επιπλέον, ματαιώθηκε το Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας που είχε προγραμματιστεί τον Οκτώβριο στη Θεσσαλονίκη.
Κατόπιν αυτών η ελληνική πλευρά έκρινε σκόπιμη την ανάληψη νέας πρωτοβουλίας αποκλιμάκωσης με συνομιλίες του κ. Κοτζιά στην Αγκυρα και επανάληψη του σχεδιασμού της επίσκεψης Ερντογάν. Τώρα έπονται οι διαβουλεύσεις Ε.Ε. – Αθήνας – Αγκυρας για το Μεταναστευτικό και για την τελωνειακή ένωση Ε.Ε. – Τουρκίας, αλλά κάθε πρόβλεψη είναι παρακινδυνευμένη.
*Εκδότης του περιοδικού «Αμυνα & Διπλωματία» και σύμβουλος ξένων εταιριών μελέτης επιχειρηματικού ρίσκου για τη ΝΑ Ευρώπη
