Είχαν κλαπεί από συναγωγές και από οικογένειες κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη ναζιστική κατοχή. Βρίσκονταν σε κρύπτες κάστρων στην Κάτω Σιλεσία!
Επιστρέφουν στην Ελλάδα, έπειτα από δεκαετίες, κατόπιν συμφωνίας της ελληνικής και της πολωνικής κυβέρνησης, από τη Βαρσοβία, 91 ελληνικά εβραϊκά κειμήλια. Πρόκειται για τον πρώτο επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στη χώρα προέλευσής τους.
Τα 91 πολύτιμα ελληνοεβραϊκά θρησκευτικά κειμήλια είχαν κλαπεί από συναγωγές και από οικογένειες Ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη ναζιστική κατοχή από την εθνικοσοσιαλιστική οργάνωση Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, η οποία συστηματικά λεηλάτησε πολιτιστικά αγαθά, έργα τέχνης, βιβλιοθήκες και αρχεία σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη.
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στην ομιλία της υπογράμμισε ότι «τα κειμήλια αυτά, τα οποία αφαιρέθηκαν από συναγωγές, σε ολόκληρη την Ελλάδα, στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, σήμερα παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής τους στην πατρίδα. Τα κειμήλια αυτά δεν έχουν μόνον ιστορική ή καλλιτεχνική αξία. Αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της χώρας μας και των Εβραίων Ελλήνων. Είναι συνυφασμένα με αφηγήσεις που μεταδόθηκαν από γονείς και παππούδες. Συνδέθηκαν με τη μνήμη συγγενών που δεν επέστρεψαν ποτέ από τα στρατόπεδα, θύματα του Ολοκαυτώματος…
Το συναισθηματικό τους βάρος είναι μεγάλο και η επιθυμία όλων μας για την επιστροφή τους υπήρξε ιδιαίτερα έντονη». Η διεκδίκησή τους υπαγορεύθηκε πέραν των νομικών και διοικητικών ζητημάτων, όπως επεσήμανε η κυρία Μενδώνη, «από ένα έντονο αίσθημα καθήκοντος να τιμήσουμε τους Ελληνες Εβραίους, που εξοντώθηκαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οπως τεκμαίρει η ιστορία των συγκεκριμένων κειμηλίων, η δίωξη εναντίον του εβραϊκού πληθυσμού, και στην Ελλάδα, δεν στράφηκε μόνον κατά των ανθρώπων. Επληξε καίρια την πολιτιστική και τη θρησκευτική τους κληρονομιά».
Ο επαναπατρισμός των 91 ιουδαϊκών κειμηλίων υπήρξε μια μακρά και απαιτητική διαδικασία, αφού η Πολωνία χρειάστηκε να χαράξει έναν νέο δρόμο, καθώς δεν διέθετε θεσμικό προηγούμενο ή νομικό πλαίσιο επιστροφής. Είναι η πρώτη φορά που η Πολωνία προχωρεί στον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών, παρανόμως εξαχθέντων από μια χώρα και τα οποία βρίσκονταν υπό τη δική της επιμέλεια.
Σύμφωνα με την ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές Αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης αποθηκευμένο σε κάστρα στην Κάτω Σιλεσία. Το υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας μετέφερε το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου και ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.
Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων αποτελείται από 46 λειτουργικά υφάσματα, 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά), εννέα μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους, ένα ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών κ.ά. Ο επαναπατρισμός τους βασίστηκε σε έρευνα, τεκμηρίωση και ταυτοποίηση, η οποία συντάχθηκε από ειδικούς και εμπειρογνώμονες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος το 2022.
