Εικόνες πίστης και κατάνυξης
- Από τον
Ελευθέριο Σκιαδά
Τα Θεία Πάθη, η Ανάσταση του Κυρίου και η Παναγία είναι θέματα τα οποία απασχόλησαν περισσότερο από κάθε άλλο το σύνολο των μορφών τέχνης, ιδιαιτέρως της περιόδου της Αναγέννησης. Σχεδόν όλοι οι σημαντικοί ζωγράφοι ασχολήθηκαν, έστω μία φορά, με κάποια από τις πτυχές της ζωής του Ιησού. Εξάλλου, γενικότερα, τα μεγάλα θέματα της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης προσείλκυσαν πάντοτε τις καλλιτεχνικές μεγαλοφυΐες σε τολμηρές και δύσκολες εκτελέσεις έργων.
Ιδιαιτέρως τα Ευαγγέλια των Παθών έδωσαν στους μεγάλους ζωγράφους υψιπετείς εμπνεύσεις και θέματα για αριστουργήματα. Τα μεγάλα μουσεία και οι πινακοθήκες της Ευρώπης, τα μοναστήρια και οι εκκλησίες, το Βατικανό και τα μέγαρα διάφορων Επισκοπών μετατράπηκαν σε τόπους φιλοξενίας θησαυρών ύψιστης τέχνης εμπνευσμένης από τα Πάθη του Ιησού. Από τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, τον Αντονι βαν Ντάικ και τον Χανς Ολμπάιν, μέχρι τον Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, τον Ραφαήλ ή Ραφέλο Σάντσιο και τον Ντιέγκο Ροντρίγκες ντα Σίλβα όλοι κατέθεσαν τις δημιουργίες τους.
Δεν είναι εύκολο να απαριθμηθούν τα αριστουργήματα των μεγάλων ζωγράφων που έχουν ως θέμα τους σκηνές από το Θείο Δράμα. Ορισμένα έργα, βεβαίως, είναι άξια ιδιαίτερης μνείας τόσο για την αξία τους ως έργα τέχνης όσο και για το ιστορικό της δημιουργίας τους.
Οπως είναι ο «Μυστικός Δείπνος» του Λεονάρντο ντα Βίντσι, μία τοιχογραφία στην αίθουσα σίτισης της Μονής της Παναγιάς των Χαρίτων στο Μιλάνο. Το έργο που έχει τροφοδοτήσει σενάρια επί σεναρίων ακόμα και επιστημονικής φαντασίας στις ημέρες μας, εξ ου και τα περί «Κώδικα ντα Βίντσι».
Ο ζωγράφος επί μήνες είχε καταπιαστεί με την τοιχογραφία, σπαταλώντας χρόνο στην αγορά, όπου αναζητούσε πρότυπα μορφών ανάμεσα στον όχλο. Το πρόσωπο του Ιησού είναι το λιγότερο επεξεργασμένο, αλλά έχει όλη τη θεία έκφραση της εγκαρτέρησης. Το άφησε ημιτελές, ακούγοντας τη συμβουλή φίλου του, που είπε πως είχε δώσει υπέργεια έκφραση στα πρόσωπα των Αποστόλων. Και εξέφραζε αμφιβολία αν θα απέδιδε τη διαφορά τους με τη θεϊκή μορφή του Χριστού. Ο Ντα Βίντσι εκτίμησε την αξία της συμβουλής του και δεν έθιξε πλέον τη μορφή του Σωτήρα.
Ωστόσο, τους ιστορικούς της τέχνης έχει απασχολήσει ιδιαίτερα ένα έργο του Γαβριήλ φον Μαξ (Gabriel Cornelius Ritter von Max, 1840-1915). Πρόκειται για κεφαλή του Ιησού που δημιουργήθηκε βάσει φωτογραφίας την οποία είχε τραβήξει ο Ξενοφών Βάθης και απεικόνιζε κομμένα κεφάλια Ελλήνων ληστών! Το θέμα του πίνακα αυτού του Γαβριήλ Μαξ έχει απασχολήσει και τη σύγχρονη προχειρογραφία που κατακλύζει το διαδίκτυο και ισχυρίζεται ότι πρόκειται περί έργου του Νικολάου Γύζη! Οπότε απαιτείται να αποκατασταθεί η πραγματικότητα.
Το 1870 πραγματοποιήθηκε η γνωστή ληστεία που έμεινε στην Ιστορία ως «Η σφαγή του Δήλεσι» ή «Το δράμα του Ωρωπού» και οδήγησε εντέλει στην πτώση της κυβέρνησης Θρασύβουλου Ζαΐμη. Η κατάληξη ήταν να κοπούν τα κεφάλια των ληστών και να εκτεθούν «προς παραδειγματισμόν» στο Πολύγωνο, δηλαδή στο Πεδίον του Αρεως. Ενας από τους γνωστούς φωτογράφους των Αθηνών, ο Ξενοφών Βάθης, όπως προαναφέραμε, έσπευσε να φωτογραφίσει τα κομμένα κεφάλια και να παραδώσει τις εικόνες στην αιωνιότητα.
Μία από αυτές τις φωτογραφίες δώρισε ο Νικηφόρος Λύτρας στον Γαβριήλ Μαξ, γνωρίζοντας πως ο συμμαθητής και συνάδελφός του διακρινόταν για τις δημιουργίες νεκρών και ασθενικών. Ο Μαξ με τη σειρά του σε μία από τις εικόνες βρήκε τα χαρακτηριστικά που του ενέπνευσαν τη δημιουργία κεφαλής του Σωτήρος που προκάλεσε θαυμασμό. Θεωρείται σημαντικό έργο, από τα νεότερα των μεγάλων ζωγράφων και περιβλήθηκε με τους δικούς του θρύλους. Οπως ότι βλέποντας τον πίνακα από κοντά οι οφθαλμοί του Κυρίου φαίνονται κλειστοί, ενώ από κάποια απόσταση φαίνονται μισόκλειστοι και σβησμένοι.
