Η πλησμονή του Πάσχα είναι βαθιά πολιτισμική και πολιτική. Στη συλλογική εμπειρία της κοινότητας, στο φως που διαμοιράζεται, αναδύεται μια άλλη μορφή τάξης που δεν είναι αυτή της επιβολής, αλλά της σχέσης
Η συζήτηση περί της υποχώρησης ή ακόμη και της de facto κατάργησης του Διεθνούς Δικαίου δεν αποτελεί πλέον θεωρητική άσκηση, αλλά μια ανησυχητική διαπίστωση που αναδύεται μέσα από τις εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών. Σε έναν κόσμο όπου η ισχύς φαίνεται ότι υπερισχύει των κανόνων, το «δίκαιο του ισχυρού» επανέρχεται με τρόπο ωμό, ανατρέποντας θεμελιώδεις αρχές που οικοδομήθηκαν ύστερα από αιώνες συγκρούσεων και θυσιών.
Οι μεγάλες δυνάμεις, άλλοτε θεματοφύλακες της διεθνούς νομιμότητας, εμφανίζονται σήμερα να επιλέγουν επιλεκτικά πότε και πώς θα την εφαρμόσουν. Η στρατηγική αυτή δεν περιορίζεται σε στρατιωτικές επεμβάσεις ή γεωπολιτικές πιέσεις, αλλά επεκτείνεται και στον οικονομικό τομέα, όπου πολυεθνικές εταιρίες ασκούν επιρροή που συχνά υπερβαίνει την ισχύ ολόκληρων κρατών. Οι μικρές και οικονομικά ευάλωτες χώρες μετατρέπονται σε πεδία εκμετάλλευσης, με τους φυσικούς τους πόρους, την εργασία και την πολιτική τους κυριαρχία να υποτάσσονται σε εξωγενή συμφέροντα.
Παράλληλα, η ανάδυση ενός παγκοσμιοποιημένου, πολυκεντρικού συστήματος εξουσίας δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η ευθύνη διαχέεται και τελικά εξαφανίζεται. Διεθνείς οργανισμοί, οικονομικά φόρα, τεχνοκρατικές επιτροπές και υπερεθνικά κέντρα λήψης αποφάσεων λειτουργούν συχνά χωρίς ουσιαστική δημοκρατική νομιμοποίηση. Η τεχνοκρατία, αν και παρουσιάζεται ως ουδέτερη και ορθολογική, αποκρύπτει τις πολιτικές της προεκτάσεις, μετατρέποντας την πολιτική από χώρο σύγκρουσης ιδεών σε πεδίο διαχείρισης αριθμών.
Η έλλειψη λογοδοσίας αποτελεί ίσως το πιο ανησυχητικό χαρακτηριστικό αυτής της νέας πραγματικότητας. Οταν οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τους πολίτες και χωρίς διαφάνεια, το κράτος δικαίου υπονομεύεται εκ των έσω. Οι θεσμοί αποδυναμώνονται, η εμπιστοσύνη διαβρώνεται και η δημοκρατία μετατρέπεται σε ένα κέλυφος χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο. Η έννοια της δικαιοσύνης χάνει την καθολικότητά της και γίνεται εργαλείο επιβολής. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η καθημερινότητα των ανθρώπων χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα και αποξένωση.
Οι κοινωνίες βιώνουν μια ιδιότυπη «ερημοποίηση», όχι μόνο οικονομική αλλά και αξιακή. Η φράση ότι «η έρημος μεγαλώνει» αποκτά μια σχεδόν προφητική διάσταση, καθώς οι παραδοσιακές βεβαιότητες καταρρέουν και η αίσθηση συλλογικότητας υποχωρεί. Κι όμως, ακριβώς σε αυτή τη σκοτεινή συγκυρία, το Πάσχα δεν εμφανίζεται απλώς ως μια θρησκευτική ανάπαυλα, αλλά ως μια βαθιά υπαρξιακή αντιπρόταση. Η κορύφωση του Θείου Πάθους και η Ανάσταση συγκροτούν ένα αφήγημα που υπερβαίνει τον χρόνο και την Ιστορία, αλλά και την ιδέα ότι η αδικία, όσο πανίσχυρη κι αν φαίνεται, δεν είναι το τέλος. Σε μια εποχή όπου το «δίκαιο του ισχυρού» επιβάλλεται σχεδόν αδιαμφισβήτητα, το Πάσχα υπενθυμίζει μια ριζικά διαφορετική αρχή, ότι η δικαιοσύνη δεν ταυτίζεται με την ισχύ, αλλά με την αλήθεια και τη θυσία.
Η πλησμονή του Πάσχα δεν είναι μόνο τελετουργική ή συναισθηματική. Είναι βαθιά πολιτισμική και, σε έναν βαθμό, πολιτική. Στη συλλογική εμπειρία της κοινότητας, στο φως που διαμοιράζεται, στη συμμετοχή και τη μνήμη, αναδύεται μια άλλη μορφή τάξης που δεν είναι αυτή της επιβολής, αλλά της σχέσης. Σε αντίθεση με την ψυχρή λογική των αγορών και των τεχνοκρατικών μηχανισμών, το πασχαλινό βίωμα επαναφέρει τον άνθρωπο στο κέντρο, ως φορέα ελπίδας και νοήματος.
Εκεί όπου το διεθνές σύστημα φαίνεται να αποτυγχάνει να εγγυηθεί δικαιοσύνη και ισορροπία, το Πάσχα λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η ιστορία δεν εξαντλείται στους συσχετισμούς ισχύος. Υποδεικνύει ότι ακόμη και μέσα στην «έρημο» μπορεί να υπάρξει αναγέννηση, ότι η αποσύνθεση δεν είναι αναπόφευκτη μοίρα, αλλά μια συνθήκη που μπορεί να ανατραπεί. Η πρόκληση, ωστόσο, παραμένει και αν το Διεθνές Δίκαιο συνεχίσει να αποδυναμώνεται, αν η λογοδοσία παραμείνει ζητούμενο και αν η τεχνοκρατία αντικαταστήσει πλήρως την πολιτική, τότε η «έρημος» δεν θα είναι απλώς μεταφορά, αλλά πραγματικότητα. Σε αυτή την προοπτική, η ανάγκη για επαναθεμελίωση των αξιών της δικαιοσύνης, της ισότητας και της δημοκρατίας καθίσταται επιτακτική.
Ισως, τελικά, η ελπίδα να μη βρίσκεται μόνο σε θεσμικές μεταρρυθμίσεις, αλλά και στην αναβίωση μιας βαθύτερης ανθρώπινης συνείδησης. Μιας συνείδησης που θα απαιτεί όχι μόνο ισχύ, αλλά και δικαιοσύνη, και που θα αντλεί δύναμη από εκείνες τις στιγμές όπου το φως, έστω και συμβολικά, νικά το σκοτάδι.
*Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας.
