(*) Του Εμμανουήλ Μπέζα
Τα γεγονότα στη Μέση Ανατολή προσφέρουν ένα σημαντικό πεδίο δημόσιας συζήτησης για τη γεωπολιτική. Όπως έχει υποστηρίξει ο Σιγκαπουριανός διπλωμάτης και αναλυτής Κισόρ Μαχμπουμπάνι, η γεωπολιτική παραμένει αμείλικτη. Οι δημόσιες συζητήσεις για την περιοχή κυριαρχούνται συχνά από την ιδεολογία, τη θρησκεία και ευρύτερα πολιτικά ή κοινωνικά αφηγήματα, τα οποία προκαλούν έντονες συναισθηματικές και ηθικές αντιδράσεις. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, τα αφηγήματα αυτά προηγούνται — και τελικά περιορίζονται — από στρατηγικούς υπολογισμούς που εδράζονται στην ισχύ και τα συμφέροντα ασφαλείας.
Ο ρεαλισμός δεν υποστηρίζει ότι η ιδεολογία είναι άνευ σημασίας. Αντιθέτως, υποστηρίζει ότι η ιδεολογία συχνά ακολουθεί την ισχύ. Τα κράτη ενεργούν με βάση τις ανάγκες ασφαλείας και τα στρατηγικά συμφέροντα, ενώ τα πολιτικά αφηγήματα που χρησιμοποιούνται για να δικαιολογήσουν, να αμφισβητήσουν ή να ερμηνεύσουν αυτές τις ενέργειες εμφανίζονται συνήθως εκ των υστέρων. Η κατανόηση αυτής της σχέσης είναι απαραίτητη για την ερμηνεία της σύγχρονης Μέσης Ανατολής.
Ιδεολογία και γεωπολιτική
Χρειαζόμαστε θεωρίες για να κατανοήσουμε την πραγματικότητα. Υπό αυτή την έννοια, η θεωρία του ρεαλισμού στις διεθνείς σχέσεις αποδεικνύεται συχνά αποτελεσματικότερη στην ερμηνεία των γεωπολιτικών εξελίξεων, καθώς εστιάζει στη διαχρονική λογική της ισχύος, της ασφάλειας, του ανταγωνισμού και των κρατικών συμφερόντων που συχνά υποκρύπτονται πίσω από τον πολιτικό λόγο και τα ιδεολογικά αφηγήματα.
Οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή αναλύονται συχνά μέσα από σχήματα που επικεντρώνονται στη θρησκεία — μουσουλμάνοι έναντι Εβραίων και χριστιανών, σουνίτες έναντι σιιτών — καθώς και μέσα από πολιτισμικά, κοινωνικά ή εθνοτικά πρίσματα, όπως Δυτικοί έναντι Ανατολικών ή Ισραηλινοί έναντι Αράβων. Αν και αυτές οι προσεγγίσεις μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες γνώσεις για την ταυτότητα, τη συλλογική κινητοποίηση και την ιστορική μνήμη, συχνά αδυνατούν να συλλάβουν τις βαθύτερες δομικές δυναμικές που διαμορφώνουν τα γεγονότα επί του πεδίου.
Οι ιδεολογίες διαδραματίζουν ασφαλώς σημαντικό ρόλο, ιδίως σε μια περιοχή που χαρακτηρίζεται από έντονες εθνοτικές και θρησκευτικές εντάσεις, όπως η Μέση Ανατολή. Ωστόσο, η ιστορία έχει επανειλημμένα δείξει — σε περιπτώσεις όπως οι Συμφωνίες του Καμπ Ντέιβιντ μεταξύ Αιγύπτου και Ισραήλ και οι δυναμικές αραβικής εξισορρόπησης που ακολούθησαν τον Πόλεμο των Έξι Ημερών το 1967 — ότι οι παράγοντες ασφάλειας και οι στρατηγικές σκοπιμότητες μπορούν να υπερκεράσουν τις ιδεολογικές διαφορές όταν διακυβεύονται η επιβίωση των κρατών και τα εθνικά τους συμφέροντα. Όπως έχει υποστηρίξει ο καθηγητής Στίβεν Γουόλτ αναφορικά με τις συμμαχίες στη Μέση Ανατολή, η ιδεολογία δεν υπήρξε γενικά αξιόπιστος προσδιοριστικός παράγοντας των συμμαχικών επιλογών και, όταν διαδραμάτισε ρόλο, οι συμμαχίες που προέκυψαν αποδείχθηκαν συχνά εύθραυστες.
Τελικά, η ιδεολογία λειτουργεί εντός των ορίων που θέτει η ισχύς. Τα κράτη μπορεί να δικαιολογούν τις ενέργειές τους επικαλούμενα τη θρησκεία, την ηθική ή πολιτικές αρχές, όμως η επιβίωση, η ασφάλεια και το στρατηγικό πλεονέκτημα είναι εκείνα που συχνά καθορίζουν ποιες ιδεολογικές επιλογές παραμένουν πολιτικά βιώσιμες.
Ο πόλεμος με το Ιράν και η ασφάλεια στη Μέση Ανατολή
Οι τρέχουσες εξελίξεις γύρω από το Ιράν μπορούν να γίνουν πιο κατανοητές μέσα από ορισμένες θεμελιώδεις έννοιες της θεωρίας των διεθνών σχέσεων: την ισορροπία ισχύος, την ισορροπία απειλής, τις περιφερειακές δυναμικές εξισορρόπησης και την ευρύτερη κατανομή της ισχύος στο διεθνές σύστημα.
Η διεθνής τάξη γίνεται ολοένα και πιο πολυπολική, με την ισχύ να διαχέεται μεταξύ πολλών ανταγωνιστικών κέντρων αντί να συγκεντρώνεται σε έναν μοναδικό πόλο. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι περιφερειακοί συσχετισμοί ισχύος αποκτούν αυξημένη αυτονομία και σημασία. Στη Μέση Ανατολή, το Ισραήλ θεωρείται ευρέως ως ένας στρατιωτικά κυρίαρχος και ιδιαίτερα δυναμικός περιφερειακός δρών, ενώ το Ιράν έχει αναδειχθεί σε μία από τις πλέον επιδραστικές δυνάμεις της περιοχής. Υπό αυτές τις συνθήκες, πολλοί περιφερειακοί δρώντες — με αξιοσημείωτη εξαίρεση το ίδιο το Ισραήλ — αναπροσαρμόζουν τις στρατηγικές τους σύμφωνα με τους μεταβαλλόμενους συσχετισμούς ισχύος.
Αυτό δημιουργεί δυναμικές εξισορρόπησης έναντι αντιλαμβανόμενων απειλών, στρατηγικής αποδοχής αναδυόμενων περιφερειακών δυνάμεων και πολιτικών αντιστάθμισης κινδύνου (hedging) από κράτη που επιδιώκουν να διατηρήσουν τη στρατηγική τους ευελιξία σε ένα μεταβαλλόμενο πολυπολικό περιβάλλον. Υπό αυτή την οπτική, η γεωπολιτική συμπεριφορά καθορίζεται λιγότερο από ιδεολογικές συγγένειες και περισσότερο από υπολογισμούς που αφορούν την επιβίωση, την ασφάλεια και το στρατηγικό πλεονέκτημα.
Η ιδεολογία μετά τα γεωπολιτικά γεγονότα
Στον δομικό ρεαλισμό, η ιδεολογία μπορεί να διαδραματίζει συμπληρωματικό ρόλο σε σχέση με την ισχύ, παραμένει όμως σημαντική και ως αυτόνομος παράγοντας. Μπορεί να νομιμοποιεί την ισχύ ή να την απονομιμοποιεί. Μπορεί να προσαρμόζεται σε αυτήν ή να αντιδρά απέναντί της. Ο πόλεμος αποτελεί επίσης ένα σημαντικό πεδίο δράσης τόσο της ισχύος όσο και της ιδεολογίας. Μπορεί να επιταχύνει δομικές μεταβολές στο διεθνές σύστημα και να μεταβάλει κυρίαρχες ιδεολογικές αντιλήψεις.
Δύο γεγονότα στη Μέση Ανατολή κατά την τελευταία πενταετία ξεχωρίζουν για τον καθοριστικό τους ρόλο στη μεταβολή τόσο των συσχετισμών ισχύος όσο και των ιδεολογικών πραγματικοτήτων. Πρόκειται για εξελίξεις που προστίθενται στις ήδη εμφανείς αλλαγές στη δομή του διεθνούς συστήματος: η γενοκτονία στη Γάζα¹ και ο πόλεμος με το Ιράν. Η πρώτη έχει μεταβάλει την ιδεολογική κυριαρχία της Δύσης και του Ισραήλ, ενώ ο δεύτερος έχει επιταχύνει τις δομικές μεταβολές του διεθνούς συστήματος. Ακόμη και αν τοποθετούσαμε την ιδεολογία πάνω από την ισχύ ως ερμηνευτικό παράγοντα, η ιδεολογική ισορροπία στη Μέση Ανατολή έχει μετατοπιστεί αισθητά εις βάρος της Δύσης και του Ισραήλ.
Η Ελλάδα και η Μέση Ανατολή
Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια Μέση Ανατολή της οποίας ο μετασχηματισμός καθορίζεται πρωτίστως από τη μετάβαση προς ένα πολυπολικό διεθνές σύστημα, δευτερευόντως από τις στρατηγικές επιλογές και τους λανθασμένους υπολογισμούς των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, αλλά και από την ανθεκτικότητα και τις στρατηγικές δυνατότητες που επέδειξε το Ιράν κατά τη διάρκεια του πολέμου των σαράντα ημερών και, τρίτον, από τις ιδεολογικές συνέπειες της ευρέως διαδεδομένης αντίληψης περί γενοκτονίας στη Γάζα. Η προσέγγιση της περιοχής μέσα από το πρίσμα της ισχύος, της ασφάλειας και των εθνικών συμφερόντων οδηγεί σε μια θεμελιωδώς διαφορετική ερμηνεία των γεγονότων σε σχέση με εκείνη που προσφέρει η ιδεολογία από μόνη της.
Κατά συνέπεια, η ελληνική εξωτερική πολιτική οφείλει να παραμείνει προσανατολισμένη στις πραγματικότητες ισχύος και να εδράζεται στη δομή του σύγχρονου διεθνούς συστήματος. Οι στρατηγικές αποφάσεις που λαμβάνονται με γνώμονα την ασφάλεια και την ισχύ μπορούν τελικά να αναδιαμορφώσουν τις πολιτικές και ιδεολογικές πραγματικότητες ολόκληρων περιφερειών. Η Μέση Ανατολή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής. Οι ιδεολογίες εξακολουθούν να έχουν σημασία, όμως η πολιτική ισχύος παραμένει η κυρίαρχη δύναμη που διαμορφώνει την περιφερειακή συμπεριφορά. Η κατανόηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ των δύο καθίσταται ολοένα και πιο αναγκαία στο σύγχρονο πολυπολικό διεθνές σύστημα.
Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι η χώρα μας πρέπει να κοιτάξει πέρα από τις ιδεολογικές και θρησκευτικές διαφορές και τα ανταγωνιστικά πολιτικά αφηγήματα και να εστιάσει στην εξελισσόμενη κατανομή της ισχύος στην περιοχή. Αυτή η νέα εστίαση, προϋποθέτει την αναγνώριση της αυξανόμενης επιρροής της Κίνας και της Ρωσίας, του ενισχυόμενου ρόλου αναδυόμενων μεσαίων δυνάμεων όπως το Πακιστάν, καθώς και του γεγονότος ότι μεγάλα τμήματα της περιοχής αντιλαμβάνονται ολοένα και περισσότερο το Ισραήλ ως τη βασική πηγή επεκτατικής πίεσης και απειλών για την περιφερειακή ασφάλεια. Μια ρεαλιστική αποτίμηση αυτών των εξελίξεων είναι απαραίτητη εάν η Ελλάδα επιθυμεί να κινηθεί αποτελεσματικά μέσα σε μια ολοένα πιο σύνθετη και μεταβαλλόμενη Μέση Ανατολή.
¹ Ο όρος «γενοκτονία» χρησιμοποιείται σύμφωνα με τη θέση της Διεθνούς Ένωσης Ακαδημαϊκών Μελετητών Γενοκτονιών (International Association of Genocide Scholars – IAGS), η οποία έχει υποστηρίξει ότι τα γεγονότα στη Γάζα συνιστούν γενοκτονία.
(*) Μηχανικός ορυκτών πόρων, γεωπολιτικός αναλυτής
