Τα διδακτικά συμπεράσματα από ένα συνέδριο στο κτίριο της Ιεράς Συνόδου
Πώς κατόρθωσαν οι Ελληνες του 1821, πριν καν αποκτήσουν κράτος ελεύθερο και αναγνωρισμένο, να προκαλέσουν το κίνημα του φιλελληνισμού; Αυτό το ενδιαφέρον ερώτημα απασχόλησε το Ε΄ Επιστημονικό Συνέδριο της Εκκλησίας της Ελλάδος για την Τουρκοκρατία και το 1821. Το συνέδριο διεξήχθη στις 14 και 15 Οκτωβρίου στο κτίριο της Ιεράς Συνόδου και εντάσσεται στη σειρά 10 συνεδρίων με παρεμφερή θέματα, τα οποία θα ολοκληρωθούν το 2021, επέτειο των 200 ετών από την Εθνεγερσία.
Από τις ανακοινώσεις που ακούστηκαν και από τη σχετική συζήτηση εξήχθησαν πολλά συμπεράσματα, τα οποία οι ειδικοί μελετητές θα βρουν σε λίγους μήνες στον τόμο των πρακτικών (ήδη έχουν κυκλοφορήσει τα πρακτικά των τεσσάρων προηγουμένων συνεδρίων). Λόγω χώρου επιλέγω ορισμένες καίριες διαπιστώσεις:
Τα κυριότερα αίτια του φιλελληνισμού ήταν ο σεβασμός των Ευρωπαίων και των Αμερικανών προς την αρχαία Ελλάδα, η αντιπάθεια των δυτικών χριστιανών προς την καταπιεστική μουσουλμανική αυτοκρατορία των Οθωμανών Τούρκων, οι φιλελεύθερες ιδέες της εποχής, η συμπάθεια προς έναν μικρό λαό που αγωνιζόταν για την ελευθερία.
Πάντως, από τις περισσότερες εισηγήσεις έγινε προφανές ότι ο σημαντικότερος παράγων αφυπνίσεως του φιλελληνισμού της περιόδου πριν και κατά την Επανάσταση ήταν η προσωπικότητα και η δράση του διπλωμάτη, πατριώτη και ευλαβούς ορθόδοξου χριστιανού Ιωάννου Καποδίστρια. Ο Κερκυραίος ιατρός και πολιτικός υπηρέτησε ως υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, ως σύμβουλος για τη δημιουργία της Ελβετικής Συνομοσπονδίας των καντονίων, ως αντίπαλος του αυστριακού καγκελάριου Μέτερνιχ στα διεθνή συνέδρια και ως η φωνή της μικρής καταπιεσμένης Ελλάδας στην Ευρώπη της Ιεράς Συμμαχίας. Προκαλούσε τον θαυμασμό φίλων και αντιπάλων.
Οι ομιλίες που ακούσαμε κατέδειξαν ότι οι φιλέλληνες κατά κανόνα κινήθηκαν εθελοντικά και μεμονωμένα. Οι κυβερνήσεις της εποχής εκείνης δεν έβλεπαν θετικά την εξέγερση ενός μικρού και ξεχασμένου λαού. Ακόμη και στην ομόδοξη Ρωσία, όπως απέδειξε ερευνητής των αρχείων της εποχής, ο φιλελληνισμός του ποιητή Πούσκιν ή οι έρανοι της Εκκλησίας υπέρ των Ελλήνων ήταν ειδικές περιπτώσεις, ενώ η επίσημη διπλωματία του τσάρου ενδιαφερόταν για την ακεραιότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η μάχη του Πέτα το 1822 υπήρξε η πρώτη οργανωμένη συμμετοχή φιλελλήνων σε πολεμική δράση κατά των Τούρκων. Εκατοντάδες Ευρωπαίοι έπεσαν ηρωικώς μαχόμενοι υπέρ της ελληνικής ελευθερίας.
Ορισμένοι εκ των λεγομένων φιλελλήνων δεν ήταν τόσο αγνοί όσο ήθελαν να εμφανίζονται. Χαρακτηριστική περίπτωση, η Σοφί ντε Μαρμπουά Λεμπρέν, η γνωστή μας Δούκισσα της Πλακεντίας, η οποία εστρέφετο άλλοτε υπέρ και άλλοτε κατά του Καποδίστρια αναλόγως των οδηγιών που ελάμβανε από τη Γαλλία.
Τη διοργάνωση του συνεδρίου ανέλαβε η Συνοδική Επιτροπή Πολιτιστικής Ταυτότητος, με πρόεδρο τον μητροπολίτη Δημητριάδος Ιγνάτιο και επιστημονικό σύμβουλο τον ακαδημαϊκό Κωνσταντίνο Σβολόπουλο.
Κωνσταντίνος Χολέβας
