Μια δημοκρατία δεν καταρρέει μόνο με πραξικόπημα. Μπορεί να διαβρωθεί μέσα από την υπονόμευση της λογοδοσίας και την κανονικοποίηση της αυθαιρεσίας
Η δήλωση του Αδωνη Γεωργιάδη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ότι «αν θέλουμε, σβήνουμε την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία με έναν νόμο», δεν είναι απλώς προκλητική. Είναι αποκαλυπτική και επικίνδυνη. Δεν πρόκειται για μια στιγμιαία υπερβολή, δεν άπτεται μόνο της φιλοσοφίας της Ν.Δ., αλλά αποτελεί τη συμπύκνωση μιας διακομματικής αντίληψης εξουσίας που αντιμετωπίζει τους θεσμούς σαν διακόπτες που ανάβουν όταν εξυπηρετούν τα συμφέροντά της και σβήνουν όταν απειλούνται.
Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία είναι ένας υπερεθνικός μηχανισμός που ελέγχει τη ληστεία των ευρωπαϊκών πόρων από την εξουσία και επίσης σπάει τα κυκλώματα πολιτικής διαφθοράς που συνήθως διαφεύγουν των εθνικών ελέγχων. Δηλαδή, είναι ένας θεσμός που λειτουργεί εκεί όπου το εγχώριο πολιτικό και διοικητικό σύστημα δεν συγκρούεται με τον εαυτό του.
Για χρόνια η επίκληση της Ευρωπαϊκής Ενωσης χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο ελέγχου της κοινωνίας, «το επιβάλλει η Ευρώπη», μας λένε. Η υπεροχή του ευρωπαϊκού δικαίου έναντι του εθνικού παρουσιάζεται ως αδιαπραγμάτευτη πραγματικότητα στην οποία οι πολίτες οφείλουν να υπακούουν με κόστος. Οταν, όμως, η ίδια αυτή ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ενεργοποιεί μηχανισμούς ελέγχου για το πού πήγαν τα χρήματα, τότε η ρητορική αντιστρέφεται. Ξαφνικά, η «εθνική κυριαρχία» επανέρχεται ως όπλο και ο νόμος μετατρέπεται σε εργαλείο εξουδετέρωσης του ελέγχου. Αυτό, όμως, δεν είναι απλή αντίφαση. Είναι θεσμικό πραξικόπημα.
Η ιδέα ότι «με έναν νόμο» μπορεί να εξαφανιστεί ένας ευρωπαϊκός θεσμός αποκαλύπτει μια βαθιά αυταρχική λογική, ότι η νομιμότητα δεν είναι πλαίσιο που δεσμεύει την εξουσία, αλλά εργαλείο που εξυπηρετεί τα συμφέροντά της. Σε ένα κράτος δικαίου ο νόμος υπάρχει για να περιορίζει την εξουσία. Οταν χρησιμοποιείται για να αποφεύγεται ο έλεγχος, τότε παύει να είναι νόμος και γίνεται μηχανισμός ληστείας και καταπίεσης. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι τέτοιες δηλώσεις εκφέρονται χωρίς πολιτικό κόστος. Δεν συνοδεύονται από θεσμική αποδοκιμασία, δεν προκαλούν ρήγματα στο εσωτερικό του συστήματος.
Αντιθέτως, ενσωματώνονται σε μια καθημερινότητα όπου η απαξίωση των ελεγκτικών μηχανισμών είναι κανονικότητα. Αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν είναι κομματικό. Είναι πολιτισμικό. Είναι η σταδιακή μετατόπιση από μια θέση κανόνων σε ένα σύστημα όπου οι κανόνες υπάρχουν για να παραβιάζονται από το σύστημα. Το μήνυμα προς την κοινωνία είναι σαφές. Οι υποχρεώσεις είναι για τους πολλούς, οι εξαιρέσεις για τους λίγους.
Η συμμόρφωση απαιτείται από τον πολίτη, αλλά η εξουσία διατηρεί το δικαίωμα να την επαναδιαπραγματεύεται όταν απειλείται. Αυτό καταργεί κάθε έννοια ισονομίας. Και χωρίς ισονομία η δημοκρατία γίνεται τυραννία. Σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για τη διαχείριση των ευρωπαϊκών κονδυλίων αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Δεν πρόκειται μόνο για τεχνικό ζήτημα κατανομής πόρων, αλλά για το αν υπάρχει λογοδοσία.
Οταν οι μηχανισμοί που έχουν σχεδιαστεί για να ελέγχουν τη διαφάνεια αντιμετωπίζονται ως εχθροί, τότε η υποψία ότι το σύστημα αυτοπροστατεύεται μετατρέπεται σε βεβαιότητα. Και εδώ βρίσκεται η ουσία που δεν αφορά μόνο μια κυβέρνηση, ούτε ένα πρόσωπο. Είναι ένα σύστημα εξουσίας που κινείται πέρα από τα όρια χωρίς έλεγχο. Μία δομή που βλέπει τους θεσμούς όχι ως εγγύηση, αλλά ως εμπόδιο.
Και όταν αυτό το εμπόδιο αποκτά δόντια, η πρώτη αντίδραση είναι η απειλή. Αν αυτό είναι ανεκτό, τότε το πρόβλημα δεν είναι πολιτικό. Είναι θεσμικό και κοινωνικό. Μια δημοκρατία δεν καταρρέει μόνο με πραξικόπημα. Μπορεί να διαβρωθεί μέσα από την υπονόμευση της λογοδοσίας και την κανονικοποίηση της αυθαιρεσίας. Και όταν φτάνουμε στο σημείο όπου η εξουσία δηλώνει ανοιχτά ότι μπορεί να «σβήσει» τον έλεγχο χωρίς αντιδράσεις, τότε το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τι θα γίνει με την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, αλλά αν έχει απομείνει η βούληση να προστατευτεί ο ίδιος ο πυρήνας της ύπαρξης του ελληνικού κράτους. Η κυνικότητα της δήλωσης αποδεικνύει ότι αυτή έχει αποσυντεθεί.
*Διδάκτωρ Φυσικής του πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, UK, τ. διευθυντής Ερευνών του
Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών
