Η ομάδα των ειδικών που προσπαθεί να λύσει το μυστήριο του νεκροταφείου το οποίο ανακαλύφθηκε κατά τις ανασκαφές για το Ιδρυμα Νιάρχου
Από τον
Δημήτρη Καπράνο
Στα υπόγεια της Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής, σε ένα ειδυλλιακό περιβάλλον, μια όαση πρασίνου στην καρδιά της Αθήνας, στην οδό Σουηδίας στο Κολωνάκι, το Εργαστήριο Αρχαιολογικής Επιστήμης Malcom H. Wiener προσπαθεί να λύσει το μυστήριο των 80 νέων που -κατά τα φαινόμενα- βρήκαν βίαιο θάνατο με τα χέρια αλυσοδεμένα ψηλά!
Οι σκελετοί των θυμάτων βρέθηκαν πέρυσι στις ανασκαφές για την ανέγερση του Ιδρύματος Νιάρχου, στην περιοχή του Δέλτα του Φαλήρου…
Δεν είναι δα και συνηθισμένο για τον δημοσιογράφο να βρεθεί εμπρός σε ένα τέτοιο μυστήριο, που μένει άλυτο επί χιλιάδες χρόνια.
Ημουν ένας από τους λίγους τυχερούς, οι οποίοι φιλοξενήθηκαν στη σχολή με πρόσκληση της Ζωζώς Λιδωρίκη, προέδρου του Οργανισμού «Διεθνείς Σχέσεις Πολιτισμού», που γιόρτασαν τα 25 χρόνια από την ίδρυσή τους με την παρουσίαση του μοναδικού στα παγκόσμια αρχαιολογικά έργου, το οποίο ανέλαβε το Εργαστήριο Αρχαιολογικής Επιστήμης Malcom H. Wiener της Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής των Αθηνών.
Στα υπόγεια, λοιπόν, σε ένα πρότυπο εργαστήριο, όπου οι αρχαιολόγοι ενεργούν ως «ντεντέκτιβ», τα μοναδικά σκελετικά ευρήματα που αποκάλυψε η ανασκαφή της δρος Στέλλας Χρυσουλάκη στο Κέντρο Πολιτισμού του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» παραμένουν σιωπηλά και υφίστανται τη φροντίδα και τον ενδελεχή επιστημονικό έλεγχο της ομάδας των ερευνητών, στα χέρια των οποίων πέρασε το σημαντικότερο αρχαιολογικό εύρημα του 2016.
Ποιος, αλήθεια, ξέρει πόσα μυστικά κρύβουν οι εκατοντάδες σκελετοί που βρέθηκαν στο αρχαίο, γεμάτο ερωτήματα, «άναρχο» νεκροταφείο της αρχαίας Αθήνας στο Φάληρο;
Το βίντεο
Εκπληκτοι παρακολουθήσαμε το βίντεο που προβλήθηκε στη μεγάλη αίθουσα της σχολής και εν συνεχεία νιώσαμε το δέος και το βάρος της κληρονομιάς αυτής της γης, στεκόμενοι δίπλα στα μοναδικά ευρήματα.
Η σιωπή, τα χαμηλόφωνα επιφωνήματα, ο θαυμασμός για το έργο των επιστημόνων, τα υπερσύγχρονα μηχανήματα, που μπορούν να μεγεθύνουν ένα απειροελάχιστο κομμάτι οστού έως και 300.000 φορές για να εντοπίσουν τα χαρακτηριστικά εκείνα που θα ξεκλειδώσουν μυστικά χιλιάδων ετών, ήταν τα στοιχεία που κυριάρχησαν στη μοναδική αυτή εμπειρία.
Εχω βρεθεί σε πεδία μαχών, έχω κοιμηθεί κοντά σε τάφους με κορμιά που θέρισε ο πόλεμος, έχω βρεθεί σε ναυάγια, πυρκαγιές, σεισμούς.
Αλλά το συναίσθημα εκείνου του απογεύματος δεν συγκρίνεται, καθώς από τα μάτια μου περνούσαν χιλιάδες εικόνες της ιστορίας αυτής της πανίερης γης που μας άφησαν οι πρόγονοι και η οποία έχει δει τα μεγαλύτερα θαύματα του ανθρώπινου πνεύματος.
Εδώ και έναν χρόνο άρχισαν να μεταφέρονται στη σχολή 1.070 σκελετοί, προκειμένου να μελετηθούν, να αναλυθούν και να «ξεκλειδωθούν» με τη βοήθεια των υπερσύγχρονων και τελειότερων μηχανημάτων, που θα αναλύσουν με ιατρικού τύπου εξετάσεις όσα απεκάλυψε -με τη βοήθεια της τύχης- η αρχαιολογική σκαπάνη.
Τα μηχανήματα
Στο περιβάλλον όπου βρέθηκαν, απιθωμένοι ο ένας πλάι στον άλλον, στον χώρο του Ιδρύματος Νιάρχου, θα παραμείνουν -και θα διαφυλαχθούν εκτιθέμενοι- οι 80 αλυσοδεμένοι σκελετοί των νέων ανδρών. Εκεί θα ερευνηθούν με τη βοήθεια φορητών μηχανημάτων και εκεί θα παραμείνουν, δείγματα μιας εποχής που πρέπει να ήταν ιδιαίτερα σκληρή για εκείνους.
Στον χώρο της σχολής έχει μεταφερθεί, σε ειδικές συσκευασίες, το μεγαλύτερο μέρος του ανασκαφικού υλικού που αποκαλύφθηκε το 2012 και το 2013.
Η ανασκαφή διήρκεσε έως το 2016 και αποκάλυψε ένα ιδιαίτερα μεγάλο, αλλά χωρίς οργάνωση και σχέδιο, νεκροταφείο, το οποίο, κατά τους αρχαιολόγους, λειτούργησε τον 8ο έως τον 5ο αιώνα π.Χ.
Εκεί εντοπίστηκαν περισσότερες από 1.500 ταφές διάσπαρτες στον χώρο, όπως φάνηκε στο βίντεο που πρόβαλε η βιοαρχαιολόγος, υπεύθυνη για τα ευρήματα του Φαλήρου, Ελεάνα Πρεβεδώρου.
Η καταγραφή έγινε με εξαιρετικό τρόπο από την ομάδα της εφόρου Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Δυτικής Αττικής δρος Χρυσουλάκη. Καταγράφηκαν, εκτός από τους αλυσοδεμένους νεκρούς, και άλλες ταφές, μεταξύ των οποίων περί τα 350 βρέφη και μικρά παιδιά, αλλά και κάποια άλογα.
Στο εργαστήριο της σχολής θα γίνει δημογραφική μελέτη, ώστε να διαπιστωθούν το φύλο και η ηλικία των νεκρών.
Η παλαιοπαθολογική μελέτη θα αποκαλύψει τυχόν ασθένειες και τραυματισμούς, κάποιοι από τους οποίους μπορεί να επέφεραν τον θάνατο.
Η βιοχημική εξέταση θα μας δώσει τις διατροφικές συνήθειες των ανθρώπων και θα μας δείξει αν πρόκειται για ντόπιους, Αθηναίους ή ξένους, πιθανόν θανατωθέντες αιχμαλώτους ή πειρατές.
Η εξέταση DNA θα αποκαλύψει πιθανές συγγενικές σχέσεις ή διαφοροποιήσεις μεταξύ τους.
Η ραδιοχρονολόγηση των οστών με άνθρακα θα μας πει με ακρίβεια πότε ακριβώς έζησαν οι άνθρωποι αυτοί.
Οι 80 νέοι που βρήκαν τον θάνατο αλυσοδεμένοι
Ποιοι, όμως, ήταν οι νέοι που θανατώθηκαν αλυσοδεμένοι;
Ηταν γόνοι αρχοντικών οικογενειών; Ηταν δούλοι που στασίασαν; Ηταν αιχμάλωτοι πολέμου; Ηταν πολιτικοί αντίπαλοι ή θανατωθέντες πειρατές;
Οπως τόνισε η κυρία Πρεβεδώρου, οι περισσότερες ταφές είναι λακκοειδείς, μέσα στην άμμο, ενώ πολλά βρέφη ήσαν θαμμένα σε αγγεία (εγχυτρισμός) και πυρές, και λιγότερα ήταν μέσα σε λάρνακες. Σε μερικούς από τους τάφους βρέθηκαν και κτερίσματα. Εντοπίστηκαν κανονικές ταφές με τον νεκρό σε ύπτια ή συνεσταλμένη στάση, αλλά υπήρξαν πολλές ταφές «αποκλίνουσες», ήτοι με τον νεκρό να βρίσκεται σε ασυνήθιστη στάση. Μπρούμυτα, με το πρόσωπο προς το έδαφος και τα πόδια δεμένα, ή σκυμμένοι με τα χέρια δεμένα πισθάγκωνα. Τέσσερις σκελετοί εντοπίστηκαν ο ένας πλάι στον άλλο με δεμένα πίσω τα χέρια αλλά και τα πόδια.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε για κάποιους που βρέθηκαν έχοντας σιδερένιο περιλαίμιο και χαλκάδες στα χέρια.
Υπάρχουν επίσης κάποιοι δεμένοι με σιδερένιο χαλκά στον λαιμό, στα χέρια και τα πόδια. Οπως είπε η υπεύθυνη, στην ίδια περιοχή είχαν εντοπιστεί και άλλοι σκελετοί στις ανασκαφές του 1911-15 του αρχαιολόγου Πελεκίδη.
Τότε, ο αρχαιολόγος Αντώνιος Κεραμόπουλος (1870-1960) είχε αναφέρει ότι επρόκειτο για εκτελεσθέντες με τη μέθοδο του αποτυμπανισμού.
Ποινή
Ηταν ποινή θανάτου για ατιμωτικά αδικήματα, που έμοιαζε με σταύρωση, αλλά αντί για σταυρό χρησιμοποιούνταν μια πλατιά επίπεδη σανίδα, πάνω στην οποία ακινητοποιούσαν τον κατάδικο με χαλκάδες στον λαιμό και στα χέρια και τον άφηναν να πεθάνει σε κοινή θέα, για παραδειγματισμό.
Οπως ανέφερε η βιοαρχαιολόγος, σε ορισμένα από τα κρανία που βρέθηκαν αποτυπώθηκε ο επώδυνος θάνατος, είτε με το στόμα ανοικτό από τον πόνο είτε με τα δόντια σφιγμένα με τη στροφή της κάτω γνάθου από τους αφόρητους πόνους.
Ο συντονιστής του εργαστηρίου Δημήτρης Μιχαηλίδης μάς εξήγησε ότι η «αποκάλυψη» των σκελετών γίνεται από εξειδικευμένους συντηρητές, αλλά και από σπουδαστές ΤΕΙ οι οποίοι επελέγησαν (οποία τύχη) και κάνουν την πρακτική τους. Ο καιρός που θα απαιτηθεί για την ολοκλήρωση της αποκάλυψης θα φθάσει τα πέντε χρόνια, όπως δήλωσε ο διευθυντής του Εργαστηρίου Τάκης Καρκάνας.
Ευχαριστίες μόνο έχω για τη Ζωζώ, τη σύντροφο του αξέχαστου δασκάλου Αλέκου Λιδωρίκη, για το πολύτιμο δώρο, αυτήν τη συνάντηση με τους λαμπρούς επιστήμονες του εργαστηρίου Wiener και τον γενικό διευθυντή της σχολής Παντελή Πάνο.
Της σχολής που λειτουργεί και προσφέρει χάρη σε δωρεές (γίνονται χωρίς τυμπανοκρουσίες και είναι πολύ μεγάλες) Αμερικανών, που λατρεύουν τον ελληνικό πολιτισμό…
«Οπως βλέπετε, η οδοντοστοιχία αυτού του κρανίου είναι άριστα διατηρημένη και από τον φρονιμίτη φαίνεται ότι πρόκειται για νέο άνθρωπο» λέει η κυρία Πρεβεδώρου και μου δίνει να κρατήσω το πανάρχαιο κρανίο… Να ζει κανείς ή να μη ζει στην αρχαία Αθήνα;
