Η ερευνητική καταγραφή από το «Σημείο»* για το εκπαιδευτικό τοπίο στην Ελλάδα συνθέτει το πορτρέτο μιας κοινωνίας που δηλώνει οπαδός της προόδου, αλλά δυσκολεύεται να αποχωριστεί τα παραδοσιακά της δεσμά. Το εντυπωσιακό ποσοστό του 95,2% που τάσσεται υπέρ της εντατικοποίησης των δημοκρατικών αξιών στο σχολείο μοιάζει με μια ανώδυνη ομολογία πίστης σε ένα θεωρητικό ιδεώδες, όχι με μια ειλικρινή διάθεση για ριζικές αλλαγές. Αυτή η «δημοκρατική ευλάβεια» εξατμίζεται μόλις οι αξίες αυτές πάψουν να αποτελούν περιεχόμενο ενός βιβλίου και κληθούν να γίνουν ζωντανή πράξη, αναγνώριση δικαιωμάτων και καθημερινή σχολική πραγματικότητα, αποδεικνύοντας ότι ο καθένας ερμηνεύει τη «Δημοκρατική Παιδεία» κατά το δοκούν.
Στο πεδίο της σχολικής καθημερινότητας, το αίτημα για πειθαρχία και έλεγχο παραμένει ακλόνητο, με το 75,6% των ερωτηθέντων να απαιτεί αυστηροποίηση των ποινών, εισάγοντας έναν ιδιότυπο «ποινικό λαϊκισμό» μέσα στις σχολικές αίθουσες. Η επιμονή σε συντηρητικά σύμβολα είναι εξίσου ισχυρή, καθώς ένας στους τρεις πολίτες οραματίζεται τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση με ομοιόμορφη αμφίεση (στολές), ενώ το 59,5% αρνείται πεισματικά την κατάργηση των μαθητικών παρελάσεων. Η στάση αυτή προδίδει μια βαθιά ανάγκη για ομοιομορφία και καταστολή της ατομικότητας, στοιχεία που συχνά συγκρούονται με το πνεύμα της ελεύθερης έκφρασης που υποτίθεται ότι πρεσβεύει η δημοκρατική παιδεία.
Η συμπεριληπτική λειτουργία του σχολείου αποδεικνύεται επίσης επιλεκτική, καθώς η κοινωνία εμφανίζεται έτοιμη να αγκαλιάσει τα παιδιά των προσφύγων σε ποσοστό 90,7%, αλλά παραμένει οχυρωμένη πίσω από παρωχημένες προκαταλήψεις όταν η συζήτηση αφορά τους μαθητές Ρομά. Στην περίπτωση αυτή, η δυσκολία ένταξης δεν αποδίδεται σε κοινωνικές ελλείψεις αλλά σε «αναλλοίωτα» πολιτισμικά χαρακτηριστικά, γεγονός που νομιμοποιεί τον αποκλεισμό τους στη συνείδηση πολλών. Ακόμη και στα μαθήματα, ενώ η Σεξουαλική Αγωγή κερδίζει έδαφος, η διδασκαλία για την ταυτότητα φύλου παραμένει «κόκκινο πανί» για τη συντηρητική πλευρά του πολιτικού φάσματος.
Τελικά, η ελληνική εκπαίδευση φαίνεται να διανύει μια φάση ρευστής μετάβασης, όπου η αναγνώριση των μετανεωτερικών δικαιωμάτων συνυπάρχει με την ισχυρή επιρροή της οικογένειας, της θρησκείας και της εθνικής παράδοσης. Οι δημοκρατικές αξίες επιβιώνουν ως μια «διακοσμητική» θεωρία, χωρίς όμως να αποκτούν πραγματική υπόσταση ως αδιαπραγμάτευτα δικαιώματα, καθώς η ανάγκη για ασφάλεια μέσω της πειθαρχίας υπερτερεί της ανάγκης για ελευθερία μέσω της παιδείας.
*Σημείο: Είναι ανεξάρτητη πρωτοβουλία πολιτών που μέσα από εκπαιδευτικές δράσεις και δημόσιες παρεμβάσεις, επιδιώκει να ενημερώσει τους πολίτες και να διαμορφώσει στρατηγικές ενάντια στη ρητορική μίσους και τη μισαλλοδοξία.
