Το δίκτυο εξαρτήσεων που οικοδομεί με τους πληθυσμούς και τις χώρες στην περιοχή και της επιτρέπει να διαπραγματεύεται με την Ευρώπη από θέση ισχύος
- Θεοφάνης Μαλκίδης
Οι μεγάλες πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές στις χώρες της Χερσονήσου του Αίμου, στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της επόμενης, δημιούργησαν νέες συνθήκες τις οποίες έσπευσε να επωφεληθεί η Τουρκία. Στην περίοδο που ακολούθησε την πτώση των καθεστώτων της κεντρικά οργανωμένης οικονομίας στην περιοχή δημιουργήθηκε από την τουρκική πολιτική ένα πλαίσιο επανασύνδεσης με το αποκαλούμενο οθωμανικό παρελθόν, με τους τουρκικούς και τους τουρκόφωνους πληθυσμούς και τις ομόθρησκες κοινότητες. Συνδυασμένη με την κεμαλική διάσταση, το Ισλάμ και η οθωμανική κληρονομιά, το «Στρατηγικό Βάθος», τη «Γαλάζια Πατρίδα», τα «Σύνορα της Καρδιάς».
Η δράση
Ειδικότερα, στην Αλβανία δόθηκαν ενισχύσεις για την επιστροφή του πληθυσμού προς το Ισλάμ, με την επισκευή, ανακατασκευή χώρων λατρείας που υπενθύμιζαν την οθωμανική κληρονομιά. Ταυτόχρονα με τουρκική παρότρυνση η χώρα έγινε μέλος της Ισλαμικής Διάσκεψης, ενώ υλοποιήθηκαν προγράμματα στρατιωτικής, οικονομικής και άλλων μορφών συνεργασίας.
Στην πρώην Γιουγκοσλαβία -με εξαίρεση τις Δημοκρατίες όπου ο χριστιανικός πληθυσμός υπερτερεί- η Τουρκία ανέλαβε να διεκπεραιώσει την πολιτική προστασίας των τουρκικών-μουσουλμανικών πληθυσμών. Αυτό έγινε γνωρίζοντας το άτοπο του επιχειρήματος την ώρα που οι συγκρούσεις με ισλαμικές δυνάμεις (Σαουδική Αραβία, Κουβέιτ) και άλλες ομάδες (αλβανικό κίνημα) ήταν ορατές.
Στη Βουλγαρία οι τουρκικές κινήσεις ήταν πιο επιθετικές και τώρα υπήρχε ελευθερία πολιτικής δράσης. Τα νέα βουλγαρικά δεδομένα άνοιξαν τον δρόμο στην Τουρκία, η οποία με όπλο την κρίσιμης σημασίας πληθυσμιακή μάζα Τούρκων και μουσουλμάνων (Πομάκοι, Ρομά) συμμετέχει στις κυβερνήσεις συνασπισμού, καταλαμβάνοντας καίριους υπουργικούς θώκους. Στη Ρουμανία, όπως και στη Μολδαβία, μπορεί η παρουσία της Τουρκίας να περιορίζεται στην οικονομία, ωστόσο δεν παύει να ενδιαφέρεται για τους εκεί τουρκικούς ή τουρκόφωνους πληθυσμούς.
Επιπλέον, η τουρκική συμμετοχή στις ειρηνευτικές δυνάμεις στην Αλβανία, στα Σκόπια, στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και στο Κοσσυφοπέδιο δημιουργεί νέα δεδομένα για την Τουρκία, η οποία, εκτός από τους προφανείς στόχους της εκάστοτε συμμαχικής αποστολής, επιδιώκει να συνδεθεί στενά με παλιές και νέες δυνάμεις, στο συμβολικό και το πολιτικό πεδίο (Πρίστινα). Ακόμη και όταν αυτές δεν υπάρχουν, τις εφευρίσκει, στηριζόμενη στις θρησκευτικές παραδόσεις (Ελμπασάν, Νόβι Παζάρ).
Συγκεκριμένα, στην Αλβανία η στρατιωτική συνεργασία με έμφαση στην τουρκική βάση στο Πασαλιμάνι (Αυλώνα), η κατασκευή υποδομών, η εκπαίδευση Αλβανών στρατιωτικών στελεχών στην Τουρκία και η συνεχής πολιτική δράση είναι μερικά δείγματα της τουρκικής παρουσίας. Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη η σύνθεση της (συν)ομοσπονδίας συγκροτεί ένα φιλικό περιβάλλον για τις τουρκικές δυνάμεις, οι οποίες με τη σειρά τους διαμορφώνουν ένα πλαίσιο ελεύθερης δράσης.
Στα Σκόπια η Συμφωνία της Αχρίδας έδωσε το δικαίωμα στην Τουρκία να παρεμβαίνει και τυπικά εκεί όπου άλλοτε οι δυνάμεις της αναλώνονταν σε μυστικές κινήσεις. Το γεγονός ότι η συμφωνία επιτρέπει σε 16 από τους 81 δήμους της χώρας να υψώνεται η τουρκική σημαία δεν έχει μόνο σημειολογικά χαρακτηριστικά. Η τουρκική παρουσία στη χώρα αποκτά πλέον άλλη δυναμική, η οποία διαπιστώνεται και από τη θέση των τουρκικών πληθυσμών στα Σκόπια και σε άλλες πόλεις και περιοχές (Κουμάνοβο, Τέτοβο, Μοναστήρι, όπου και το λεγόμενο μουσείο του Μουσταφά Κεμάλ).
Στη Βουλγαρία η διαχρονική παρουσία στα πολιτικά δρώμενα της τουρκικής μειονότητας επιτρέπει στην Τουρκία να δίνει συγκεκριμένο χαρακτήρα στη δράση της. Αρχηγοί κομμάτων, βουλευτές, δήμαρχοι, μουφτήδες και άλλοι παράγοντες της βουλγαρικής πολιτικής ζωής -χριστιανοί και μουσουλμάνοι- είναι προσανατολισμένοι προς την Τουρκία, αφού η σημερινή κατάσταση δεν επιτρέπει άλλες απόψεις.
Στη Ρουμανία και τη Μολδαβία οι ταταρικοί πληθυσμοί στην πρώτη και οι Γκαγκαούζοι στη δεύτερη δίνουν μία δυναμική, αλλά προς στιγμήν έχουν τη θέση της εφεδρείας στον τουρκικό σχεδιασμό. Ωστόσο, δεν παραγράφονται και γι’ αυτό και συχνά- πυκνά γίνονται (και εκεί) αναφορές για τα δικαιώματά τους. Στη Σερβία-Μαυροβούνιο και στο Κοσσυφοπέδιο η τουρκική θέση έχει τρεις συγκεκριμένους στόχους: την περιοχή του Νόβι Παζάρ στη Σερβία, τους ελάχιστους μεν, διακριτούς δε τουρκικούς πληθυσμούς, ελάχιστη έστω παρουσία στο Μαυροβούνιο, και τη δράση στη νέα πολιτική σκηνή της Πρίστινα των τουρκικών πληθυσμών και των προσκείμενων σ’ αυτούς κομμάτων.
Στο Κοσσυφοπέδιο όμως, εκεί όπου οι τάσεις και τα συμφέροντα διασταυρώνονται κατά αξεδιάλυτο τρόπο, προσδοκά την επόμενη ημέρα να έχει αναβαθμισμένο ρόλο, τόσο από την πλευρά της συμβολής στην επιχείρηση του ΝΑΤΟ- ΟΗΕ όσο και από πλευράς παρέμβασης στα πολιτικά πράγματα και τους θεσμούς. Βεβαίως η τουρκική θέση μπορεί να περιπλέκεται από την αναβλητικότητα της διεθνούς κοινότητας για το καθεστώς του Κοσσυφοπεδίου, η Τουρκία όμως επιθυμεί παρά το κόστος -οικονομικό και πολιτικό- να έχει παρουσία.
Παρουσία πίεσης
Η σημερινή τουρκική παρουσία στα Βαλκάνια αποτελεί σημαντική παράμετρο για τις εξελίξεις στην περιοχή. Και αυτό παρατηρείται όχι μόνο στο πεδίο της επιβίωσης των τουρκικών πληθυσμών, της θρησκευτικής συγγένειας και της οικονομικής διείσδυσης, αλλά κυρίως στο πεδίο της δραστηριότητας, του προγραμματισμού και των πολιτικών αποτελεσμάτων.
Επιπλέον, υπάρχουν νέα σχήματα, όπως η «Πλατφόρμα Ειρήνης των Βαλκανίων», για την προώθηση λύσεων «από τα Βαλκάνια για τα Βαλκάνια», η ραγδαία αύξηση της στρατιωτικής συνεργασίας με την Αλβανία, την Πρίστινα, τα Σκόπια να έχουν προχωρήσει σε αγορές τουρκικών drones και στρατιωτικού υλικού, οι τουρκικές εταιρίες κυριαρχούν στους κλάδους των κατασκευών, των τηλεπικοινωνιών και της ενέργειας, ιδιαίτερα στη Σερβία και την Αλβανία, ενώ επίσης η Αγκυρα στηρίζει έργα υποδομής (αυτοκινητόδρομοι, αεροδρόμια) που συνδέουν την Αδριατική με τον Εύξεινο, δημιουργώντας έναν οικονομικό διάδρομο υπό την επιρροή της.
Η Τουρκία στα Βαλκάνια λειτουργεί πλέον ως αυτόνομος γεωπολιτικός πόλος. Αν και δηλώνει ότι στηρίζει την ευρωπαϊκή προοπτική των χωρών της περιοχής, στην πράξη οικοδομεί ένα δικό της δίκτυο εξάρτησης που της επιτρέπει να διαπραγματεύεται με την Ευρώπη από θέση ισχύος. Αλλωστε το είπε και η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ότι η Τουρκία (μαζί με τη Ρωσία και την Κίνα) είναι ο παράγοντας που «διεκδικεί» τα Βαλκάνια από την ευρωπαϊκή επιρροή…
Οικονομικές επενδύσεις με στόχο πολιτικά οφέλη
Σημαντικό σκέλος της σημερινής παρουσίας της Τουρκίας στα Βαλκάνια αφορά την οικονομία. Είναι γεγονός ότι τα τουρκικά προϊόντα έχουν τοποθετηθεί σε όλη τη Βαλκανική, δημιουργώντας ένα ισχυρό πλέγμα οικονομικής δύναμης. Οι «πυραμίδες» στην Αλβανία, οι οποίες συγκέντρωσαν τις αποταμιεύσεις όλων σχεδόν των Αλβανών πολιτών, είχαν άμεση σχέση με την Τουρκία. Η μεγαλύτερη εξ αυτών των παρατραπεζών ήταν τουρκικών συμφερόντων και επικεφαλής της ήταν ο αρχηγός των αλβανικών μυστικών υπηρεσιών, ο οποίος κατέφυγε στην Τουρκία. Στη Βουλγαρία, οι ιδιωτικοποιημένες επιχειρήσεις καταλήγουν σε τουρκικές πολυεθνικές, ενώ στη Μολδαβία η θρησκευτική παράμετρος και η κοινή γλώσσα με τους Γκαγκαούζους ωθούν το τουρκικό κράτος αφενός να επενδύει σε επισφαλή εγχειρήματα από πλευράς οικονομίας, αφετέρου να προσδοκά πολιτικά οφέλη.
