«Εφυγε» στα 56 της η δημιουργός που με το κόμικ-φαινόμενο έδειξε σε όλο τον κόσμο τι συμβαίνει στη χώρα της
- Γράφει ο Βασίλης Γαλούπης
Πρόκειται για μια ιδιαίτερη περίπτωση ανθρώπου. Η Μαρζάν Σατραπί, η δημιουργός του «Persepolis», είχε εξομολογηθεί ότι «σε ηλικία 10 ετών, εκπαίδευα τον εαυτό μου για να γίνω πολιτικός κρατούμενος: Χτυπούσα το σώμα μου πολύ δυνατά και μαστιγωνόμουν με ζώνη για να είμαι έτοιμη να αντισταθώ στα βασανιστήρια και να μην αποκαλύψω ποτέ τα ονόματα των φίλων μου». Κάποιος που κάνει κάτι τέτοιο ως παιδί δύσκολα θα μεγαλώσει δίχως να αποκτήσει αντοχές που δεν μπορούν να κατανοηθούν, ίσως και κυνισμό.
Αλλά η Μαρζάν Σατραπί δεν έχασε την ευαισθησία της ποτέ. Χθες η οικογένειά της ανακοίνωσε τον θάνατό της: «Η Μαρζάν Σατραπί πέθανε από θλίψη, λίγο περισσότερο από έναν χρόνο μετά τον θάνατο του συζύγου της και έρωτα της ζωής της». Ηταν μόλις 56 ετών.
Μέχρι και ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν έκανε δήλωση: «Ηταν μια σπουδαία καλλιτέχνις που μετέτρεψε την παιδική της ηλικία στο Ιράν σε μια παγκόσμια ιστορία».
Η Ιρανή Μαρζάν Σατραπί μεγάλωσε στην Τεχεράνη, σε μεγαλοαστική οικογένεια. Ο πατέρας της ήταν μηχανικός και εναντιωνόταν στο καθεστώς Παχλαβί, του σάχη που φύτεψαν οι Αμερικανοί ως χωροφύλακα των συμφερόντων τους. Μετά την επανάσταση ο γονιός της Μαρζάν απογοητεύτηκε από την καταστολή που ακολούθησε κι έτσι εναντιωνόταν και στο νέο καθεστώς. Η οικογένεια συνεπώς έπεσε σε δυσμένεια, ένας θείος της, μάλιστα, εκτελέστηκε ως «κατάσκοπος των Σοβιετικών».
Εστειλαν την κόρη τους στη Βιένη μόνη της. Ηταν μόλις 14 χρονών και προσγειώθηκε σ’ έναν κόσμο παντελώς άγνωστο για ένα κορίτσι απ’ το Ιράν. Κατάντησε άστεγη, έκανε χρήση ναρκωτικών και παραλίγο να πεθάνει από βαριά βρογχίτιδα. Επειτα από τέσσερα χρόνια ξαναγύρισε όπως όπως στο Ιράν.
Το 1994 έφυγε ξανά, αυτήν τη φορά για τη Γαλλία. Εκεί άρχισε να φτιάχνει ένα κόμικ που εξιστορούσε τη ζωή στο Ιράν, μέσα από τα δικά της μάτια. «Θα το τύπωνα σε λίγες κόπιες για να το μοιράσω στους φίλους μου» είχε πει, αλλά το 2000 βρήκε εκδότη να το κυκλοφορήσει και το κόμικ της έγινε διεθνές εκδοτικό φαινόμενο. Αφηγούνταν την ιστορία ενός ατίθασου κοριτσιού που βιώνει την αναταραχή στο Ιράν μετά την ανατροπή του σάχη το 1979 και την εγκαθίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Η ιστορία ακολουθεί τις προσπάθειες της μικρής πρωταγωνίστριας να κατανοήσει τη βία και τον ιδεολογικό έλεγχο της χώρας, που πέρασε από το ένα καθεστώς σε ένα άλλο.
«Στόχος του “Persepolis” ήταν να κάνει τους δυτικούς αναγνώστες να αναλογιστούν την ανθρωπιά του ιρανικού λαού, να κατανοήσουν ότι “στην πραγματικότητα είναι άνθρωποι σαν εμάς”» είχε πει η Σατραπί. Ασπρόμαυρο και τρυφερό, το κόμικ έβαλε τη Σατραπί στη λίστα με τους πιο πολυδιαβασμένους Ιρανούς συγγραφείς στον κόσμο. Μεταφέρθηκε και στον κινηματογράφο, σε σκηνοθεσία της ίδιας, με διεθνή επιτυχία. Η Σατραπί έγινε η πρώτη γυναίκα που προτάθηκε για το βραβείο Οσκαρ καλύτερης ταινίας κινουμένων σχεδίων.
Σε συνέντευξη που έδωσε στη γαλλική «Le Monde» πριν από έξι χρόνια, η Σατραπί εξηγούσε το παράδοξο πώς, ενώ από παιδί προσπαθούσε να επαναστατεί σχεδόν απέναντι σε όλα, σε ολόκληρη τη ζωή της ακολουθούσε πιστά τις οδηγίες της μητέρας της. «Η μητέρα μου με “κατασκεύασε”. Για εκείνη έγινα ό,τι έγινα» έλεγε. «Είχε μια πολύ δύσκολη μοίρα. Η μητέρα μου γεννήθηκε προικισμένη με τεράστια ταλέντα και απεριόριστες δυνατότητες. Ομως, η ζωή της και η κοινωνία όπου ζούσε δεν της επέτρεψαν να γίνει όλα αυτά που θα μπορούσε να γίνει. Στο Ιράν έχουμε μια παροιμία για τέτοιες ζωές: “Στους καλύτερους κολυμβητές που έρχονται στον κόσμο η ζωή δίνει μόνο μια μπανιέρα”».
Η μητέρα της την πίεζε να είναι πάντοτε η καλύτερη σε όλα. Αλίμονο αν ποτέ δεν έπαιρνε άριστα στο σχολείο ή αν έμενε πίσω στις ξένες γλώσσες. «Κυρίως, η μητέρα μου επέμενε να αρνιέμαι πάντα κάθε μορφή υποταγής και να τους στέλνω όλους στον αγύριστο. Μου έμαθε ότι, αν προσπαθήσει ποτέ ένας άντρας να με αγγίξει παρά τη θέλησή μου, τον χτυπάω. Δεν μπορώ να σας περιγράψω πόσες γροθιές έριξα στο μετρό όταν πρωτοήρθα στο Παρίσι. Με το παραμικρό άγγιγμα που ένιωθα πάνω μου, έριχνα μπουνιά. Πολλές φορές οι άλλοι επιβάτες αποδοκίμαζαν εμένα κι εγώ έπρεπε να δικαιολογούμαι. Αυτός είναι ο επιτιθέμενος, εγώ απλώς αμύνομαι! Στο Ιράν ολόκληρος ο πληθυσμός θα με είχε υποστηρίξει. Αλλά στο Παρίσι ο κόσμος παραμένει αδιάφορος και η γυναίκα που έχει υποστεί επίθεση είναι αυτή που καταλήγει να δείχνει ντροπιασμένη. Είναι απίστευτο!» είχε πει.
Η Σατραπί έμεινε στο Παρίσι μέχρι τον θάνατό της, αλλά δεν το θεώρησε ποτέ σπίτι της. «Οσο καιρό κι αν ζω στη Γαλλία, για μένα η λέξη “σπίτι” έχει μόνο μία σημασία: Ιράν» έγραφε η ίδια το 2009 σε ένα κομμάτι για τους «Times». «Στα δικά μου μάτια η Τεχεράνη, με όλη της την ασχήμια, θα είναι για πάντα η “νύφη” όλων των πόλεων σε όλο τον κόσμο»…
Μαρζάν Σατραπί- Συγγραφέας, εικονογράφος και κινηματογραφική σκηνοθέτρια
Γεννήθηκε το 1969 στο Ραστ του Ιράν και μετακόμισε με τους γονείς της στην Τεχεράνη, όπου μεγάλωσε και φοίτησε στο Γαλλικό Λύκειο. Η οικογένειά της ήταν κατά του σάχη Παχλαβί, αλλά μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1978-79 μπήκε στο ραντάρ και των νέων Αρχών. Το 1984 οι γονείς της την έστειλαν στην Αυστρία για να πάει σχολείο. Επέστρεψε στο Ιράν σε ηλικία 19 ετών και το 1993 πήγε στη Γαλλία, όπου πήρε πτυχίο Καλών Τεχνών.
Το 2000 δημοσίευσε το κόμικ «Persepolis1» και το 2001 το «Persepolis2», τα οποία ενώθηκαν και μεταφράστηκαν στα αγγλικά το 2003 με τον τίτλο «Persepolis: The Story of a Childhood». Το 2007 διασκεύασε το βιβλίο της σε ταινία, η οποία ήταν υποψήφια για Οσκαρ καλύτερης ταινίας κινουμένων σχεδίων. Επίσης, δημιούργησε κι άλλα βιβλία κόμικ, ενώ σκηνοθέτησε δύο κινηματογραφικές ταινίες. Χθες ανακοινώθηκε ο θάνατός της.
