Η επιστροφή της «Μήδειας» του Λουίτζι Κερουμπίνι στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου δεν αποτελεί μόνο ένα από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά γεγονότα του φετινού καλοκαιριού, αλλά και μια σπάνια συνάντηση μνήμης, ιστορίας και δημιουργίας. Λίγο πριν από την αναβίωση της θρυλικής παραγωγής του 1961, ο καταξιωμένος αρχιμουσικός Ζακ Λακόμπ μιλά για τη διαχρονική δύναμη του μύθου, την παρακαταθήκη της Μαρίας Κάλλας και τη μοναδική εμπειρία της Επιδαύρου.
Λίγα έργα στην ιστορία της όπερας έχουν ταυτιστεί τόσο βαθιά με έναν ερμηνευτή όσο η «Μήδεια» του Λουίτζι Κερουμπίνι με τη Μαρία Κάλλας. Εξήντα πέντε χρόνια μετά τη θρυλική παράσταση του 1961 στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, η Εθνική Λυρική Σκηνή, στις 20 Ιουνίου, επαναφέρει στη ζωή μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές της νεότερης ελληνικής πολιτιστικής Ιστορίας, μέσα από μια ανασύνθεση που φιλοδοξεί να φωτίσει εκ νέου το όραμα των δημιουργών της.
- Από τη Γιώτα Βαζούρα
Στο τιμόνι της μουσικής διεύθυνσης βρίσκεται ο διεθνώς καταξιωμένος αρχιμουσικός Ζακ Λακόμπ, ο οποίος επιστρέφει για τέταρτη φορά στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Με μια σημαντική διεθνή πορεία, που εκτείνεται από τη Μετροπόλιταν Οπερα της Νέας Υόρκης και τη Βασιλική Οπερα του Λονδίνου έως τη Γερμανική Οπερα του Βερολίνου και την Κρατική Οπερα της Βαυαρίας, ο Ζακ Λακόμπ καλείται να υπηρετήσει όχι μόνο ένα σπουδαίο μουσικό έργο, αλλά και έναν μύθο που εξακολουθεί να συγκινεί, να διχάζει και να προκαλεί.
Με αφορμή τη νέα αυτή παραγωγή της «Μήδειας», σε καλλιτεχνική διεύθυνση Γιώργου Κουμεντάκη, ο Καναδός αρχιμουσικός μιλάει στο «Enjoy» της «κυριακάτικης δημοκρατίας» για τη διαχρονική δύναμη της τραγωδίας του Ευριπίδη, τη μουσική ιδιοφυΐα του Κερουμπίνι, τη βαριά κληρονομιά της Κάλλας, τη μοναδική εμπειρία της Επιδαύρου και όσα μπορεί ακόμη να μας διδάξει η όπερα για την ανθρώπινη φύση.
Η «Μήδεια» εξακολουθεί να συναρπάζει το κοινό περισσότερο από 2.000 χρόνια μετά τη συγγραφή της. Τι πιστεύετε ότι χαρίζει σε αυτή την ιστορία τη διαχρονική της δύναμη;
Οπως πολλοί άλλοι ήρωες της ελληνικής μυθολογίας, η Μήδεια αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, μέρος των θεμελιωδών μύθων του πολιτισμού μας. Γι’ αυτό και πολλές από αυτές τις μορφές εξακολουθούν να έχουν έντονη απήχηση στον σύγχρονο κόσμο. Η ιστορία μιας γυναίκας και μητέρας που έρχεται αντιμέτωπη με τον έρωτα, την προδοσία, την απόρριψη, την ατίμωση και, τελικά, την εκδίκηση είναι δυστυχώς κάτι που εξακολουθούμε να βλέπουμε πολύ συχνά και στις μέρες μας.
Πολλοί βλέπουν τη Μήδεια ως τέρας, άλλοι ως θύμα προδοσίας. Εσείς πώς αντιλαμβάνεστε αυτόν τον χαρακτήρα;
Η σύντομη απάντηση είναι: όλα αυτά μαζί. Σε κάθε σπουδαία ιστορία και σε κάθε μεγάλο δράμα η ομορφιά βρίσκεται ακριβώς στην πολυπλοκότητα των χαρακτήρων και στις πολλαπλές διαστάσεις που ενσωματώνουν. Διαβάζοντας την παρτιτούρα που μας άφησε ο Κερουμπίνι, πιστεύω ειλικρινά ότι και ο ίδιος θα αρνιόταν να πάρει ξεκάθαρα το μέρος της μιας ή της άλλης πλευράς. Η μουσική που έγραψε για τη Μήδεια καλύπτει ένα εκπληκτικά ευρύ φάσμα συναισθημάτων και ψυχικών καταστάσεων.
Ποια είναι η μεγαλύτερη μουσική πρόκληση στη διεύθυνση της «Μήδειας»;
Η μουσική του Κερουμπίνι δεν ανήκει στο λεγόμενο «βασικό» ή συχνά παιζόμενο ρεπερτόριο. Πριν μελετήσω τη «Μήδεια», γνώριζα κάπως τη θρησκευτική μουσική του συνθέτη και είχα δουλέψει, πριν από περίπου 30 χρόνια, την εισαγωγή της όπερας. Μέχρι εκεί. Το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Κερουμπίνι γράφτηκε σε μια μεταβατική περίοδο ανάμεσα σε διαφορετικά καλλιτεχνικά ρεύματα. Ως ερμηνευτής, λοιπόν, καλείσαι σε κάθε σελίδα της παρτιτούρας να αποφασίσεις αν η μουσική κοιτάζει προς το παρελθόν ή προς το μέλλον. Βρήκα τεράστια χαρά σε αυτή τη διαδικασία κατά την προετοιμασία της «Μήδειας», παίρνοντας μουσικές αποφάσεις που υπηρετούν καλύτερα το δράμα και ταυτόχρονα επιτρέπουν στους σολίστ να αποδώσουν στο μέγιστο των δυνατοτήτων τους.
Υπάρχει κάποια στιγμή στην παρτιτούρα που, για εσάς, συμπυκνώνει την ψυχολογική διαδρομή της «Μήδειας»;
Υπάρχουν πολλές συγκλονιστικές μουσικές στιγμές σε αυτό το αριστούργημα. Κάθε πράξη ανοίγει με μια εισαγωγή ή ένα ορχηστρικό προοίμιο που αναδεικνύει τη δημιουργικότητα, την πρωτοτυπία της ενορχήστρωσης και το ταλέντο ενός αυθεντικού θεατρικού συνθέτη. Ιδιαίτερα με συγκινούν οι άριες της Μήδειας στην Α’ και τη Γ’ Πράξη, καθώς και η υπέροχη άρια της Νέριδας στη Β’ Πράξη με το μοναδικό σόλο φαγκότου. Αν έπρεπε να ξεχωρίσω μία στιγμή, θα έλεγα πως η άρια της Μήδειας στην Α’ Πράξη μάς αποκαλύπτει όλη την απόγνωσή της αλλά και την ελπίδα της να ξανακερδίσει την αγάπη του άνδρα που κάποτε την αγάπησε. Το τελικό της «Pietΰ» είναι σπαρακτικό.
Αυτή η παραγωγή αναβιώνει τη θρυλική «Μήδεια» της Επιδαύρου του 1961. Είναι η ανασύνθεση μια πράξη μνήμης ή τελικά μια πράξη επανερμηνείας;
Πιστεύω ότι η παρουσίαση της «Μήδειας» σε αυτό το μοναδικό θέατρο είναι ταυτόχρονα ένας φόρος τιμής στην ιστορική εκείνη παράσταση και μια προσαρμογή στα δεδομένα και τα κριτήρια μιας οπερατικής παραγωγής του 2026. Με απόλυτο σεβασμό προς τα έργα που υπηρετούμε κάθε καλλιτέχνης τα κάνει δικά του. Ακριβώς όπως έκανε και η Μαρία Κάλλας στην εποχή της.
Η Μαρία Κάλλας μετέτρεψε τη Μήδεια σε μια σχεδόν μυθική μορφή. Τι ήταν αυτό που έκανε την ερμηνεία της τόσο διαχρονική;
Ενα από τα μεγαλύτερα παράπονα της ζωής μου είναι ότι δεν είχα ποτέ την ευκαιρία να δω τη Μαρία Κάλλας επί σκηνής. Το ίδιο παράπονο έχω και για τον Ζακ Μπρελ. Υπήρξαν καλλιτέχνες που ξεπερνούσαν τα ανθρώπινα μέτρα. Και στην περίπτωση της Κάλλας πιστεύω ότι, όσο σπουδαίες κι αν είναι οι ηχογραφήσεις ή τα βίντεο που έχουμε στη διάθεσή μας, τίποτα δεν μπορεί να μεταφέρει πραγματικά αυτό που προσέφερε ζωντανά πάνω στη σκηνή. Δεν υπάρχει τίποτα ανώτερο από τη ζωντανή παράσταση. Και ας το ξεχάσουμε: ούτε η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα μπορέσει ποτέ να αντικαταστήσει τη ζωντανή εμπειρία. Από όσα έχω διαβάσει και έχω κατανοήσει, η Κάλλας ήταν μια μοναδική καλλιτέχνιδα που μπορούσε να σε κάνει να ξεχάσεις τα πάντα και να σε μεταφέρει στον δικό της κόσμο και στον κόσμο των ηρώων που ενσάρκωνε.
Αν η Μαρία Κάλλας βρισκόταν φέτος το καλοκαίρι στο κοινό της Επιδαύρου, τι πιστεύετε ότι θα τη ξάφνιαζε περισσότερο στον κόσμο της όπερας σήμερα;
Στην εποχή της η σκηνοθετική προσέγγιση της όπερας ήταν πολύ διαφορετική από αυτή που βλέπουμε σήμερα – ή τουλάχιστον από αυτή που ελπίζω να βλέπουμε τις περισσότερες φορές. Από αυτή την άποψη η Κάλλας ήταν μπροστά από την εποχή της. Γενικότερα, θεωρώ ότι το θεατρικό στοιχείο μιας παραγωγής όπερας είναι σήμερα πολύ πιο εξελιγμένο και σύνθετο απ’ ό,τι ήταν τότε. Είμαι βέβαιος ότι αυτό θα
της άρεσε ιδιαίτερα.
Ποια ήταν η πρώτη σας αντίδραση όταν μάθατε ότι θα διευθύνατε τη «Μήδεια» στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου;
Αποτελεί μεγάλη τιμή για μένα το ότι μου ζητήθηκε να συμμετάσχω σε αυτό το μοναδικό εγχείρημα. Επιπλέον, καθώς μόλις πέρασα δύο μήνες στην Εθνική Λυρική Σκηνή δουλεύοντας τη νέα παραγωγή της Αννας Μπολένα, είναι μια εξαιρετική ευκαιρία να εμβαθύνω τη σχέση μου με τον οργανισμό και, ειδικότερα, με την ορχήστρα και τη χορωδία του.
Εχετε διευθύνει σε μερικά από τα σημαντικότερα λυρικά θέατρα του κόσμου. Η Επίδαυρος, όμως, δεν είναι απλώς ακόμα ένας χώρος. Τι σημαίνει αυτός ο τόπος για εσάς;
Να διευθύνεις μια όπερα βασισμένη σε έναν από τους σπουδαιότερους μύθους της ελληνικής αρχαιότητας μέσα σε αυτό το εκπληκτικό αρχαίο θέατρο… πόσο καλύτερο μπορεί να γίνει; Ο νεαρός σπουδαστής μουσικής που ήμουν κάποτε στη γενέτειρά μου, το Τρουά-Ριβιέρ του Κεμπέκ στον Καναδά, δεν θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί ότι μια μέρα θα είχε μια τέτοια τιμή. Το μόνο που μπορώ να πω είναι «ευχαριστώ».
Αυτή είναι η τέταρτη συνεργασία σας με την Εθνική Λυρική Σκηνή. Τι έχετε ανακαλύψει για τον οργανισμό και την καλλιτεχνική του ταυτότητα μέσα στα χρόνια;
Δεν ανακάλυψα μόνο έναν εξαιρετικό καλλιτεχνικό οργανισμό, αλλά και μια καταπληκτική χώρα, γεμάτη υπέροχους ανθρώπους και αμέτρητα πράγματα να προσφέρει. Πέρα από την ποιότητα και την αφοσίωση των πολλών ταλαντούχων ανθρώπων που εργάζονται στην Εθνική Λυρική Σκηνή, θεωρώ το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα «Σταύρος Νιάρχος» ένα από τα ωραιότερα λυρικά θέατρα στα οποία είχα ποτέ την τιμή να εργαστώ. Και ανυπομονώ για πολλά ακόμη χρόνια συνεργασίας με αυτόν τον σημαντικό θεσμό του ελληνικού πολιτισμού.
Εχετε αφιερώσει τη ζωή σας, διευθύνοντας ιστορίες αγάπης, φιλοδοξίας, προδοσίας, θυσίας και λύτρωσης. Υστερα από όλα αυτά τα χρόνια τι σας έχουν διδάξει η όπερα και η τραγωδία για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος;
Δυστυχώς, μαθαίνουμε ελάχιστα από το παρελθόν μας και από τα λάθη μας.
Info: «Μηδεία» του Λουίτζι Κερουμπίνι στις 20 Ιουνίου 2026 από την Εθνική Λυρική Σκηνή| Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου. Μουσική διεύθυνση: Ζακ Λακόμπ. Σκηνοθεσία: Παναγής Παγουλάτος. Πρωταγωνιστούν: Αννα Πιρότσι, Ζαν-Φρανσουά Μπορράς, Τάσης Χριστογιαννόπουλος.
