Η 27η Αυγούστου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με μία από τις πιο διαδεδομένες ορθόδοξες παραδόσεις, αυτή του Αγίου Φανουρίου. Σύμφωνα με το εορτολόγιο, σήμερα γιορτάζουν όσοι φέρουν τα ονόματα Φανούριος, Φανούρης, Φάνης, Νούρης, Φανουρία, Φανή και Φανούλα. Επίσης, δέχονται ευχές τα ονόματα Αρκάδιος, Αρκάδης, Αρκαδία, Αρκάδα, Λιβέριος, Λυμπέρης, Λιμπέρης, Λιμπέριος, Λιβέρης, καθώς και όσοι ονομάζονται Όσιος ή Οσία.
Παράλληλα, το ορθόδοξο εορτολόγιο τιμά σήμερα τον Άγιο Αρκάδιο τον βασιλέα, τον Άγιο Λιβέριο, πάπα Ρώμης του Ομολογητού και τον Όσιο Ποιμένα, επίσκοπο Κορδούης.
Η ταυτότητα του Αγίου Φανουρίου παρέμενε άγνωστη μέχρι και τον 14ο αιώνα μ.Χ. Η ύπαρξή του αποκαλύφθηκε εντελώς τυχαία στη Ρόδο, κατά τη διάρκεια ανασκαφών στο νότιο τμήμα του παλιού τείχους. Εκεί, ανάμεσα στα ερείπια ενός αρχαίου ναού και σε πλήθος κατεστραμμένων εικόνων, εντοπίστηκε μία που διατηρούνταν σε εξαιρετική κατάσταση. Ο τότε μητροπολίτης Ρόδου, Νείλος ο Β’ ο Διασπωρινός, διέκρινε πάνω της την επιγραφή «ὁ ἅγιος Φανῶ».
Στην αγιογραφία, ο Άγιος εμφανίζεται ως νεαρός στρατιώτης, κρατώντας σταυρό με αναμμένη λαμπάδα στο δεξί του χέρι. Περιμετρικά της μορφής του εξιστορούνται με λεπτομέρειες τα 12 μαρτύριά του. Μεταξύ άλλων, απεικονίζεται να βασανίζεται με πέτρες, να μαστιγώνεται, να γδέρνεται το σώμα του με σιδερένια νύχια, να καίγεται με λαμπάδες και να ρίχνεται σε καμίνι φωτιάς, παραμένοντας ωστόσο αβλαβής ανάμεσα σε θηρία.
Μετά την εύρεση, ο Μητροπολίτης Νείλος ανέλαβε την ανοικοδόμηση του κατεστραμμένου ναού και τον αφιέρωσε αποκλειστικά στο όνομα του Αγίου, συντάσσοντας μάλιστα και την Ακολουθία του.
Η απελευθέρωση των ιερέων και η Φανουρόπιτα
Η διάδοση της φήμης του συνδέεται στενά με τη διάσωση τριών αιχμάλωτων ιερέων. Κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας στην Κρήτη, όπου απαγορευόταν η παρουσία Ορθοδόξου Αρχιερέως, τέσσερις άνδρες ταξίδεψαν στην Κορώνη για να χειροτονηθούν. Στον δρόμο της επιστροφής έπεσαν στα χέρια Αγαρηνών. Ο ένας εκτελέστηκε, ενώ οι υπόλοιποι τρεις μεταφέρθηκαν αιχμάλωτοι στα Παλάτια της Μικράς Ασίας.
Ο πνευματικός τους, Ιωνάς, ταξίδεψε στη Ρόδο προσπαθώντας να διαπραγματευτεί την απελευθέρωσή τους. Μετά από προτροπή του Μητροπολίτη Νείλου, ο Ιωνάς επικαλέστηκε τη βοήθεια του Αγίου Φανουρίου. Μέσα σε λίγες ημέρες, οι ιερείς αφέθηκαν ελεύθεροι. Από ευγνωμοσύνη, ο Ιωνάς μετέφερε αντίγραφο της εικόνας στην Κρήτη, καθιερώνοντας τον εορτασμό του.
Σήμερα, η γιορτή συνδέεται άμεσα με τη Φανουρόπιτα. Το έθιμο υπαγορεύει την παρασκευή μιας μικρής, στρογγυλής πίτας την παραμονή της 27ης Αυγούστου, η οποία μοιράζεται στους πιστούς προκειμένου να φανερωθεί κάποιο χαμένο αντικείμενο, η λύση σε μια υπόθεση, ή για να έρθει ίαση σε κάποιον ασθενή. Παράλληλα, η παράδοση θέλει την πράξη αυτή να αποτελεί και άτυπη μνεία στη μητέρα του Αγίου.
