Πώς αποτυπώνεται η ιδεολογική μετάλλαξη της παράταξης που ίδρυσε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής με την επικράτηση του «μητσοτακισμού» και του «σημιτισμού». Η κρίση ταυτότητας και η βαριά σκιά αλλεπάλληλων σκανδάλων
- Του Κώστα Καββαδία
Πενήντα δύο χρόνια μετά την ίδρυσή της η Νέα Δημοκρατία προσέρχεται στο 16ο τακτικό της συνέδριο, σ’ ένα πολιτικό και ιδεολογικό τοπίο εντελώς διαφορετικό από εκείνο που αποτελούσε τη φυσιογνωμία της διαμορφωμένη από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή το 1974. Το κυβερνών κόμμα, που παραδοσιακά αυτοτοποθετούταν πάνω στις αρχές του «ριζοσπαστικού φιλελευθερισμού», της λαϊκής Κεντροδεξιάς και της σύνδεσης με τα μεσαία και πατριωτικά κοινωνικά στρώματα, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπο με μία βαθιά εσωτερική συζήτηση για το τι ακριβώς εκπροσωπεί πολιτικά και ιδεολογικά στην εποχή Κυριάκου Μητσοτάκη. Αναμφίβολα οι όροι αυτής της κουβέντας δεν γίνονται κάτω από τις καλύτερες περιστάσεις – κάθε άλλο.
Το συνέδριο της επόμενης εβδομάδας δεν διεξάγεται απλώς σε συνθήκες κυβερνητικής φθοράς, κοινωνικής πίεσης και εσωκομματικής δυσαρέσκειας. Διεξάγεται υπό τη βαριά σκιά αλλεπάλληλων σκανδάλων αλλά κυρίως μιας μετάλλαξης που πολλοί στο εσωτερικό της παράταξης περιγράφουν πλέον ανοιχτά ως επικράτηση του «μητσοτακισμού» και του «σημιτισμού» εις βάρος της παραδοσιακής φυσιογνωμίας της Νέας Δημοκρατίας.
Από το 2016 και μετά ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν έκρυψε ποτέ τη στρατηγική του επιλογή να μετακινήσει τη Ν.Δ. προς το πολιτικό Κέντρο. Ο ίδιος, άλλωστε, είχε δηλώσει ήδη από τα πρώτα χρόνια της ηγεσίας του πως «δεν υπάρχει σήμερα Δεξιά, Κέντρο και Αριστερά», ενώ το 2022, μιλώντας στην Ουάσινγκτον, παραδεχόταν ανοιχτά ότι στόχος του ήταν «να μετακινήσει το κόμμα προς το πολιτικό Κέντρο» και να κάνει «την αντιπαράθεση λιγότερο ιδεολογική».
Στην πράξη, όμως, η στρατηγική αυτή δεν περιορίστηκε σε μία εκλογική διεύρυνση. Πήρε χαρακτηριστικά συνολικής πολιτικής και ιδεολογικής αναδιάταξης. Το κυβερνητικό σχήμα των τελευταίων ετών γέμισε με πρόσωπα προερχόμενα από το εκσυγχρονιστικό ΠΑΣΟΚ και το σημιτικό μπλοκ εξουσίας, ενώ παράλληλα κορυφαίες θέσεις κατέλαβαν εξωκοινοβουλευτικοί τεχνοκράτες, σύμβουλοι και στελέχη χωρίς οργανική σχέση με την Πειραιώς ή τη… Ρηγίλλης.
Ο Γιώργος Φλωρίδης, ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης, ο Ακης Σκέρτσος, ο Τάκης Θεοδωρικάκος και ο Κυριάκος Πιερρακάκης αποτελούν ενδεικτικά παραδείγματα της «επιθετικής γραμμής» που συνθέτει το μητσοτακικό μοντέλο. Η ένταξη του Ανδρέα Λοβέρδου στη Νέα Δημοκρατία παγίωσε στη συνέχεια την αντίληψη στο εσωτερικό της παράταξης περί ουσιαστικών κινήσεων πλήρους αποκοπής από τις ιδεολογικές ρίζες του κόμματος.
Ειδικά η «μεταγραφή» Λοβέρδου προκάλεσε ισχυρούς κραδασμούς στο «γαλάζιο» στρατόπεδο. Οχι μόνο επειδή επρόκειτο για πρώην κορυφαίο υπουργό κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ και διεκδικητή της ηγεσίας του κόμματος, αλλά επειδή για πολλούς νεοδημοκράτες αποτέλεσε ακόμη μία απόδειξη ότι το σημερινό κυβερνητικό μοντέλο δεν λειτουργεί πλέον με όρους ιδεολογικής συνέχειας, αλλά με όρους διαχείρισης εξουσίας και πολιτικών συμμαχιών. Από την άλλη, και ο Ακης Σκέρτσος δεν συμβιβάζεται απλώς με τον ρόλο του «γενίτσαρου» του καθεστώτος του Μαξίμου και φροντίζει με τις… προτάσεις του να εξαγριώνει τη «γαλάζια» βάση, δεχόμενος μαζικά πυρά τόσο από μερίδα της Κ.Ο. της Ν.Δ. όσο και από υπουργικά στελέχη, που αντιλαμβάνονται τον ρόλο του ως ακόμη έναν κρίκο στην αλυσίδα της μετάλλαξης.
Οι αντιδράσεις αυτές δεν είναι καινούργιες. Ηδη από το 2022 ο Νικήτας Κακλαμάνης προειδοποιούσε με νόημα ότι «η πολιτική μήτρα αυτής της παράταξης, είτε αρέσει είτε δεν αρέσει, είναι η πατριωτική λαϊκή Δεξιά», σημειώνοντας ότι «το Κέντρο δεν είναι ιδεολογία αλλά επάγγελμα».
Παρόμοιες σφοδρές επικρίσεις άφησαν και οι πρώην πρωθυπουργοί Κώστας Καραμανλής και Αντώνης Σαμαράς, ασκώντας μια συνολική κριτική και αποδόμηση του εφαρμοζόμενου μοντέλου εξουσίας του Κυριάκου Μητσοτάκη.
Η συζήτηση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν δει κανείς την ίδια την ιστορική διαδρομή των συνεδρίων της Νέας Δημοκρατίας. Το πρώτο συνέδριο της Χαλκιδικής, το 1979, αποτέλεσε την ιδεολογική ληξιαρχική πράξη της παράταξης. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής καθόρισε τότε ως ιδεολογική βάση τον «ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό», επιχειρώντας να συνδυάσει την οικονομική ελευθερία με την κοινωνική συνοχή και τη ρυθμιστική παρέμβαση του κράτους.
Στο δεύτερο συνέδριο του 1986 ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης προσπάθησε να μετακινήσει το κόμμα σε πιο καθαρά φιλελεύθερες κατευθύνσεις, προκαλώντας όμως ισχυρές αντιδράσεις από όσους επέμεναν στις αρχές της Χαλκιδικής.
Το 1994 ο Μιλτιάδης Εβερτ επέστρεψε συμβολικά στη Χαλκιδική ακριβώς για να σηματοδοτήσει επιστροφή στις ιδεολογικές ρίζες της παράταξης. Τότε, μάλιστα, το συνέδριο αποκήρυξε ανοιχτά τον νεοφιλελευθερισμό, σε μία από τις πιο χαρακτηριστικές εσωτερικές συγκρούσεις της Νέας Δημοκρατίας.
Το 1997 ο Κώστας Καραμανλής εξελέγη πρόεδρος του κόμματος και επιχείρησε να εκφράσει ένα πιο ευρύ κοινωνικό και κεντρώο προφίλ, χωρίς, όμως, να αμφισβητήσει την παραδοσιακή φυσιογνωμία της παράταξης. Το 2004 μίλησε για το «σύγχρονο κοινωνικό κέντρο», απορρίπτοντας -όπως έλεγε- «τους δογματισμούς, τους φανατισμούς, τις διαπλοκές και την αλαζονεία».
Στη συνέχεια, το 2009, επί Αντώνη Σαμαρά, κυριάρχησε η λογική του κοινωνικού φιλελευθερισμού, με σαφέστερες αναφορές στην πατριωτική και λαϊκή δεξιά βάση του κόμματος.
Η πραγματική τομή, ωστόσο, που κλόνισε το DNA της παράταξης ήρθε το 2016 με το πρώτο συνέδριο υπό την ηγεσία Κυριάκου Μητσοτάκη. Από εκεί και μετά, τα συνέδρια της Νέας Δημοκρατίας σταδιακά απομακρύνθηκαν από τις ιδεολογικές συζητήσεις και επικεντρώθηκαν κυρίως στην κυβερνητική αποτελεσματικότητα, στην τεχνοκρατική διαχείριση και την εκλογική διεύρυνση.
Είναι χαρακτηριστικό ότι από το 2016 μέχρι σήμερα πραγματοποιήθηκαν επτά συνέδρια υπό τον Κυριάκο Μητσοτάκη, χωρίς ουσιαστική συζήτηση για την ιδεολογική ταυτότητα του κόμματος. Για πολλούς στο εσωτερικό της παράταξης η συζήτηση αυτή θεωρήθηκε περίπου περιττή, καθώς οι πολιτικές επιλογές και οι κυβερνητικές συμμαχίες είχαν ήδη απαντήσει στην πράξη για το πού οδηγείται η Νέα Δημοκρατία. Το πρόβλημα για το Μέγαρο Μαξίμου είναι ότι αυτή η ιδεολογική μετατόπιση πλέον δεν προκαλεί μόνο μουρμούρες στη βάση, αλλά ανοιχτές εσωκομματικές συγκρούσεις που σε συνδυασμό με τα διαρκώς συρρικνωμένα ποσοστά και την άνοδο εγχειρημάτων δεξιότερα της Ν.Δ. κορυφώνουν τη δυσπιστία και τον προβληματισμό, διαπερνώντας κατακόρυφα το «γαλάζιο» οικοδόμημα.
Η πρόσφατη συνεδρίαση της Κοινοβουλευτικής Ομάδας της Νέας Δημοκρατίας αποτέλεσε ίσως την πιο καθαρή εικόνα της εσωτερικής κρίσης που σιγοβράζει στο κυβερνών κόμμα. Παρά την προσπάθεια του Κυριάκου Μητσοτάκη να εμφανίσει εικόνα ενότητας, οι δημόσιες αιχμές, οι υπόγειες επιθέσεις και οι διαφοροποιήσεις βουλευτών επιβεβαίωσαν μέχρι κεραίας ένα κλίμα δυσπιστίας και εσωτερικής αποστασιοποίησης.
Τα μέτωπα άλλωστε ήταν πολλαπλά, όπως και οι «αντάρτες». Από τα βέλη της «πιστής» ομάδας του πρωθυπουργού κατά του Νίκου Δένδια, τις αιχμές του Πλεύρη στους εξωκοινοβουλευτικούς υπουργούς, ζητώντας να σταματήσει η «άκαπνη δημοφιλία», και τους υπαινιγμούς του Μπουκώρου για «σημαδεμένη τράπουλα» και εξωκοινοβουλευτικούς υπουργούς που «πουσάρονται από το σύστημα». Στο ίδιο μήκος κύματος και ο Ανδρέας Κατσανιώτης, που άφησε ευθείες αιχμές κατά του επιτελικού κράτους, λέγοντας πως «δεν κυβερνά μια παράταξη μέσα από μελέτες», φωτογραφίζοντας ουσιαστικά τον στενό πυρήνα του Μαξίμου και τον Ακη Σκέρτσο.
Ο Γιώργος Βλάχος, που συχνά πυκνά έχει καταστήσει σαφή τη δυσανεξία του σ’ όσα εκτυλίσσονται, επιτέθηκε εκ νέου για τις αναθέσεις του Ταμείου Ανάκαμψης και για το νομοσχέδιο των ομόφυλων ζευγαριών, ενώ ο Γιάννης Οικονόμου παραδέχτηκε ότι «υπάρχει αίσθημα ματαίωσης στην κοινωνία». Ακόμη και η παρέμβαση του Μίλτου Χρυσομάλλη για τη «διάταξη Τζαβέλλα» και τις υποκλοπές αποτύπωσε την αγωνία πολλών βουλευτών για τη φθορά που προκαλούν στην κοινωνία οι συνεχείς σκιές γύρω από τη λειτουργία των θεσμών και του επιτελικού κράτους και έχουν τη στάμπα του Μεγάρου Μαξίμου.
Ολα αυτά συνθέτουν μια εικόνα παράταξης που, παρά την κοινοβουλευτική κυριαρχία της, εμφανίζει βαθιά ιδεολογική και πολιτική κόπωση. Το συνέδριο της επόμενης εβδομάδας δεν θα είναι απλώς μία οργανωτική διαδικασία επιβεβαίωσης της κυριαρχίας Μητσοτάκη. Θα είναι μία έμμεση αναμέτρηση ανάμεσα στη Νέα Δημοκρατία των ιστορικών της αναφορών και στη Νέα Δημοκρατία του «πολυδιάστατου εκσυγχρονισμού», των μεταγραφών από το σημιτικό ΠΑΣΟΚ, των εξωκοινοβουλευτικών τεχνοκρατών και της τεχνοκρατικής διαχείρισης εξουσίας.
Κι όσο το Μέγαρο Μαξίμου επιχειρεί να υποβαθμίσει τις αντιδράσεις ως «γκρίνια εντός πλαισίου» τόσο περισσότερο αποτυπώνεται ότι πίσω από τη «βιτρίνα» της κυριαρχίας το τζάμι έχει ραγίσει και το ερώτημα που αποκαλύπτεται και αφορά ολόκληρη τη «γαλάζια» παράταξη είναι ποια ακριβώς Νέα Δημοκρατία εκπροσωπεί σήμερα ο Κυριάκος Μητσοτάκης.
Η ηχηρή απουσία του Κώστα Καραμανλή
Ξεχωριστό κεφάλαιο αποτελεί η απουσία του Κώστα Καραμανλή από το συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας, που έρχεται να συμπυκνώσει με τον πιο ηχηρό τρόπο τη βαθιά κρίση ταυτότητας που διαπερνά πλέον τη «γαλάζια» παράταξη στα χρόνια του «μητσοτακισμού». Ο πρώην πρωθυπουργός χρόνο με τον χρόνο αποστασιοποιούνταν όλο και περισσότερο από τη διαδρομή που είχε χαράξει ο κ. Μητσοτάκης, ασκώντας διαρκώς όλο και πιο έντονη κριτική στα πεπραγμένα.
Διότι το μοντέλο εξουσίας που οικοδομήθηκε στο Μαξίμου δεν περιορίστηκε απλώς σε μια διαφορετική πολιτική διαχείριση, αλλά εξελίχθηκε σε έναν κλειστό μηχανισμό προσωπικής κυριαρχίας, όπου η παράταξη, οι ιστορικές της αναφορές και τα παραδοσιακά της στελέχη υποχώρησαν μπροστά σε ένα σύστημα τεχνοκρατών, εξωκοινοβουλευτικών παραγόντων και πολιτικών μεταγραφών από το σημιτικό ΠΑΣΟΚ.
Το γεγονός ότι ένας πρώην πρωθυπουργός και ιστορικός αρχηγός της Ν.Δ. επιλέγει να απέχει από το κορυφαίο κομματικό γεγονός μόνο πολιτικά ουδέτερο δεν μπορεί να θεωρηθεί. Αντιθέτως, φωτίζει το χάσμα ανάμεσα στη Νέα Δημοκρατία των ιστορικών της καταβολών και στη Νέα Δημοκρατία της μεταϊδεολογικής διαχείρισης, των επικοινωνιακών μηχανισμών και της απόλυτης συγκέντρωσης εξουσίας γύρω από έναν στενό πρωθυπουργικό πυρήνα.
Γι’ αυτό και στο εσωτερικό της παράταξης πληθαίνουν όσοι θεωρούν ότι ο «μητσοτακισμός» δεν λειτούργησε ως πολιτική διεύρυνση αλλά ως μηχανισμός αλλοίωσης της φυσιογνωμίας του κόμματος. Μιας αλλοίωσης που πλέον παράγει εσωτερική αποξένωση, ιδεολογική σύγχυση και μια σιωπηλή αλλά διαρκώς διευρυνόμενη αμφισβήτηση απέναντι στο ίδιο το μοντέλο εξουσίας του Μεγάρου Μαξίμου.
Ο Αντώνης Σαμαράς και τα εθνικά ζητήματα
Η διαγραφή του Αντώνη Σαμαρά δεν έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία, αλλά αποτέλεσε ακόμη ένα σημάδι με τις γέφυρες του παρελθόντος που επιθυμεί διακαώς να κόψει ο πρωθυπουργός. Η αίσθηση που επικρατεί σε μεγάλο μέρος της κομματικής βάσης είναι ότι η Νέα Δημοκρατία απομακρύνεται σταδιακά από τον παραδοσιακό αξιακό της πυρήνα.
Από τα ζητήματα εθνικής πολιτικής και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, μέχρι τον γάμο των ομόφυλων ζευγαριών και την ατζέντα των κοινωνικών δικαιωμάτων, πολλοί βουλευτές, στελέχη και ψηφοφόροι θεωρούν ότι η κυβέρνηση επιχειρεί να μετατρέψει τη Νέα Δημοκρατία σε ένα πολυσυλλεκτικό, μεταϊδεολογικό κόμμα εξουσίας, περισσότερο κοντά στον σημιτικό εκσυγχρονισμό και λιγότερο στην παραδοσιακές αξίες και αρχές της παράταξης.