Ο στωικός φιλόσοφος που ανακάλυψε το κλειδί για την ερμηνεία της φύσης στη θερμογόνο πνοή του Ηλιου και στο φεγγάρι
- Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Ο Ποσειδώνιος υπήρξε Ελληνας στωικός φιλόσοφος, ερευνητής γεωγράφος, αστρονόμος και ιστορικός. Γεννήθηκε στην Απάμεια της Συρίας και έζησε κατά τα 135-50 π.Χ. Υπήρξε μαθητής του Παναιτίου στην Αθήνα κι έπειτα έζησε στη Ρόδο. Εκανε ερευνητικά ταξίδια στις περιοχές της δυτικής Μεσογείου και στη Ρώμη και μάλιστα είχε επαφές με ηγετικούς κύκλους. Σε ένα ιστορικό έργο του, που αποτελείται από το 52 βιβλία, πραγματεύεται από τα έτη 144 (σε συνέχιση του Πολυβίου) μέχρι το 85. Από αυτό το έργο, καθώς και από την ιστορία του των εκστρατειών του Πομπηίου, σώθηκαν λίγα αποσπάσματα. Τη μεγαλύτερη επίδραση είχαν τα φιλοσοφικά του συγγράμματα (όπως μπορούμε να αντιληφθούμε από την επίδρασή τους σε μεταγενέστερους συγγραφείς), στα οποία, στηριζόμενος στην περί λόγου διδασκαλία των στωικών, συνδέει όλα τα τμήματα του κόσμου με τον όρο της συμπάθειας, της απεριόριστης δηλαδή αλληλεπίδρασης.
Εκανε μεγάλα ταξίδια στην Αίγυπτο, στη Νουβία, στη Μασσαλία και την Ισπανία, για να εγκατασταθεί τελικά στη Ρόδο γύρω στο 97 π.Χ. Στη Ρόδο τον άκουσε ο Κικέρων το 78 π.Χ., ενώ τον επισκέφθηκε δύο φορές ο Πομπήιος για να τιμήσει στο πρόσωπό του την ελληνιστική επιστήμη. Ο Ποσειδώνιος πήγε στη Ρώμη το 86 ως απεσταλμένος της Ρόδου και την επισκέφθηκε ακόμη μια φορά λίγο πριν από τον θάνατό του.
Οσο κι αν στη θεωρητική δυναμική δεν μπορεί να αναμετρηθεί με τους μεγάλους προσωκρατικούς ή με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, ωστόσο υποτιμά κανείς τη σημασία του, αν δεν αντιληφθεί την ενότητα του συστήματός του, το οποίο είναι επιβλητικό σε αυτόν. Δεν σχημάτισε την κοσμοθεωρία του από ετερογενή συστατικά, παρμένα από διάφορες φιλοσοφικές κατευθύνσεις, αλλά έμεινε ουσιαστικά στο έδαφος του στωικού μονισμού, του οποίου όμως τα δόγματα θεμελίωσε με το σύνολο των εμπειρικών γνώσεων της εποχής και τα γέμισε με καινούργια ζωή.
Από τα πολυάριθμα συγγράμματά του διασώθηκαν λίγα μόνο αποσπάσματα, ενώ τις περισσότερες πληροφορίες τις χρωστάμε σε μεταγενέστερους συγγραφείς. Στον Προτρεπτικό του ο Ποσειδώνιος ορίζει τη φιλοσοφία ως γνώση των θείων και των ανθρωπίνων πραγμάτων, αλλά και των αιτιών τους.
Τα ίχνη τους τα ζήτησε παντού. Η ανακάλυψη που έκανε στην αμμουδιά των Γαδείρων πως η περιοδική κίνηση της θάλασσας σε άμπωτη και πλημμυρίδα προέρχεται από την επίδραση του φεγγαριού, του άνοιξε τα μάτια για την κυρίαρχη στο σύμπαν «συμπάθεια». Σε αυτήν βρήκε το κλειδί για την ερμηνεία της φύσης και του κόσμου.
Και αν ακόμη η ιδέα αυτή ήταν γνωστή στην παλαιότερη Στοά, ο Ποσειδώνιος έφερνε κάτι καινούργιο στη φυσική των στωικών: Την έννοια της δύναμης, πιο σωστά της ζωικής δύναμης, που υπέθετε πως έχει πηγή της τον Ήλιο και που με τη θερμογόνο πνοή της (πνεύμα) ξεχύνεται σε όλο τον κόσμο. Ο κόσμος του φαίνεται έτσι σαν βαθμιδωτό οικοδόμημα, που οδηγεί από τα ανόργανα, τα φυτά και τα ζώα, στον άνθρωπο. Ολα αυτά είναι τοποθετημένα με τάξη από τη θεία σοφία. Ο διάκοσμος αυτός (κόσμος στην αρχαία έννοια) συναρμολογείται από τον κόσμο κάτω από το φεγγάρι και τον κόσμο πάνω από το φεγγάρι. Ο ένας είναι ο γήινος, ο άλλος ο ουράνιος κόσμος, εκείνος φθαρτός, αυτός άφθαρτος, και ο πρώτος τρέφεται και ζει από τις ουράνιες δυνάμεις που από τον δεύτερο χύνονται σ’ αυτόν.
Ο άνθρωπος αποτελεί τη γέφυρα ανάμεσα σ’ αυτούς τους δύο κόσμους. Αυτός είναι ο δεσμός που συγκρατεί τους δύο κόσμους. Με τη σύνδεση από σώμα και νου, από φθαρτότητα και αϊδιότητα, στέκεται στα μεθόρια του θείου και του γήινου. Βέβαια, εκτός από αυτόν υπάρχουν και άλλα νοητικά όντα.
Στο σύγγραμμά του «Περί ηρώων και δαιμόνων», ο Ποσειδώνιος υποστήριζε πως από τον Ηλιο πηγάζει κάθε ζωή, η οποία, περνώντας από το φεγγάρι, φτάνει στη Γη. Από τον ίδιο βαστούν και οι ψυχές, που, αφού φύγουν από την περιοχή του Ηλίου, κατοικούν τον χώρο από το φεγγάρι και, σαν φωτεινά και πύρινα όντα, γίνονται δαίμονες και έπειτα αγέρινα (αέρινος) όντα, ήρωες. Ο αέρας λοιπόν είναι γεμάτος από αυτά τα όντα και μπορεί κανείς να επικοινωνεί με αυτά.
Η ίδια η θεότητα είναι γι’ αυτόν, όπως και για όλους τους στωικούς, μια νοερή πύρινη πνοή που δεν έχει μορφή, μπορεί όμως να μεταβληθεί δε σε ό,τι θέλει. Την πίστη στη μαντική ο Ποσειδώνιος προσπαθούσε να την εξηγήσει από την κυρίαρχη στο σύμπαν Συμπάθεια. Από την οιωνοσκοπία ξεχώριζε ως ιδιαίτερο είδος την ικανότητα της ψυχής, στον ύπνο, στην έκσταση, στο πλησίασμα του θανάτου -δηλαδή σε καταστάσεις που χαλαρώνει η ένωση της ψυχής με το σώμα- να ρίχνει μια ματιά στη συνάρτηση όσων γίνονται στον κόσμο και, ταυτόχρονα, σε όσα θα γίνουν. Ετσι, κάθε ον είναι σύμφυτο με το σύνολο του κόσμου.
Η ορμέμφυτη ζωή και οι τρεις ψυχικές δυνάμεις
Στην ψυχολογία, που περιλαμβανόταν στα συγγράμματά του, τα σχετικά με την ψυχή και τα πάθη, παρέκκλινε από το στωικό δόγμα πως τα τελευταία αυτά προέρχονται από λανθασμένες κρίσεις και πλησίαζε τον Πλάτωνα, αφού παραδεχόταν, αν όχι τρία μέρη της ψυχής, τουλάχιστον τρεις ψυχικές δυνάμεις: Ορμή, συναίσθημα και λογικό. Στη συνέχεια, έβγαζε αυτά τα πάθη από το συναίσθημα.
Τα κατώτερα όντα έχουν μονάχα ορμέμφυτη ζωή, στα ανώτερα έρχεται και το συναίσθημα, ενώ μόνο στον άνθρωπο είναι δοσμένο το λογικό. Εργο του λογικού είναι (σύμφωνα με την ηθική των στωικών) να επιβάλει πειθαρχία στους κατώτερους ερεθισμούς της ψυχής. Ούτε ο Ποσειδώνιος μπόρεσε να λύσει την αντινομία ανάμεσα στην έννοια της μοίρας και στη θεωρία της ελεύθερης βούλησης. Σε αντίθεση προς την αρχαία Στοά, ο Ποσειδώνιος απέκρουσε την ιδέα της αυτοκτονίας. Σε ένα βιβλίο του για τους θεούς, αναπτύσσει επίσης τις ιδέες του για την προέλευση της θρησκείας.
