«Τύχη αγαθή» θέλησε οι εορτασμοί της πρώτης εκατονταετίας από την ίδρυση του Πανελλήνιου Σωματείου Θεάτρου Σκιών το 1925 να συμπέσουν με το χαρμόσυνο γεγονός της αναπάντεχης φανέρωσης και επανάκτησής του εδώ και τριάντα οκτώ (38) χρόνια, απολεσθέντος ιεροτέρου και πολυτιμοτέρου «Συμβόλου και Κειμηλίου» του σωματείου μας, του «Λάβαρου του αγίου Φανουρίου»!
- Γράφει ο Αναστάσιος Κούζης – Κούζαρος*
Παραπεταμένο, κουρελιασμένο και μουσκεμένο το ανέσυρε από τα παλιατζίδικα και το «φανέρωσε», χωρίς να υπολογίσει την υψηλή χρηματική απαίτηση του «κατόχου», το ευεργετικό χέρι του σπουδαίου εικαστικού, μελετητή του θεάτρου σκιών και σημαντικότατου συλλέκτη καλλιτεχνημάτων του Ιάσονα Καραΐνδρου, που μεγαλόθυμα το επέστρεψε στον νόμιμο κάτοχό του!
Σχετικά με την κλοπή του «Λάβαρου των σκιών» οι «Ωτοβλεψίες», της εφημερίδας τα «ΝΕΑ», έγραψαν την 1η Οκτωβρίου 1987: «Αγνωστοι εισέβαλαν στα γραφεία του Π.Σ.Θ.ΣΚ. (Σοφοκλέους48) -του Καραγκιόζη- και κλέψαν το Λάβαρο του Σωματείου. Το Λάβαρο φιλοτεχνήθηκε το 1926 από τον Κώστα Καράμπαλη και από την ίδρυση του Σωματείου μέχρι τη Χούντα οι Καραγκιοζοπαίκτες το κρατούσαν στις Πρωτομαγιές της Γ.Σ.Ε.Ε. Το προόριζαν να κοσμήσει το μουσείο που διεκδικούν και ακόμη δεν έχουν εξασφαλίσει.
Μουσείο, όμως, χωρίς το Λάβαρο δεν γίνεται. Ευχόμαστε να βρεθεί το συντομότερο δυνατό». Το λάβαρο, βέβαια, όντας η «ψυχή» του σωματείου, άξιζε πολλά περισσότερα από απλό έκθεμα μουσείου! Το σωματείο μας γεννήθηκε επισήμως την 25η Φεβρουαρίου του 1925 «…συμφώνως προς την υπ’ αριθμ. 178 της 23 Φεβ. 1925 απόφασιν του Δικαστηρίου των εν Αθήναις Πρωτοδικών…» υπό την επωνυμία «ΣΩΜΑΤΕΙΟΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΟΠΑΙΚΤΩΝ».
Το καταστατικό του όριζε προφανώς πως «το Σωματείον έχει ιδίαν σημαίαν και σφραγίδα… Η μεν σημαία φέρει ως σύμβολο την εικόνα του Αγίου Φανουρίου και την επιγραφήν, ελαφρώς παραλλαγμένη, “ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΝ ΣΩΜΑΤΕΙΟΝ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΟΠΑΙΚΤΩΝ”», προβλέποντας και την απόδοση τιμής στον προστάτη άγιο ανήμερα στη μνήμη του, κάθε 27η Αυγούστου. «Κατά παν έτος την επέτειον του Αγίου Φανουρίου τελεί το Σωματείον την επέτειον αυτού εορτήν. Τα της εορτής ταύτης κανονίζονται εκάστοτε υπό του Δ.Σ».
Εναν τέτοιο εορτασμό την 27η Αυγούστου του 1952 αποτυπώνει και η πασίγνωστη φωτογραφία στην πλατεία Δημοτικού Θεάτρου, λίγα μέτρα από το σωματείο, στην οδό Σοφοκλέους 48. Οι εικονιζόμενοι καραγκιοζοπαίχτες, από αριστερά, Τάκης Μελίδης, Ανδρέας Νικητόπουλος, Σωτήρης Σπαθάρης καθισμένος στο κέντρο, Δημήτρης Μώρος, Νίκος Ζαβραδινός ή Ζάνος και Κώστας Μάνος περιστοιχίζουν το λάβαρο του αγίου Φανουρίου.
Ο δημιουργός
Ποιο είναι, όμως, το έτος φιλοτέχνησης και ποιος ο δημιουργός του; Το ίδιο το λάβαρο μαρτυρεί και για τα δύο, καθώς διακρίνονται πάνω στο ράκος η υπογραφή και η χρονολογία με κόκκινο χρώμα: «Κανδρής, 1926»! Δεν αγιογράφησε, λοιπόν, την εικόνα ο ιεροψάλτης και κατόπιν συνεργάτης του Αντωνίου Μόλλα Κώστας Καράμπαλης, όπως λανθασμένα δημοσιεύτηκε το 1987, αλλά ο σπουδαίος αγιογράφος Αθανάσιος Ιωάννου Κανδρής (1879-1963)!
Τι γνωρίζουμε γι’ αυτόν; Ο Κανδρής υπήρξε «…σεμνός και ακούραστος εργάτης της τέχνης, που επέλεξε τόσο από ιδιοσυγκρασία όσο και για βιοποριστικούς λόγους…». Γι’ αυτόν γράφει σχετικά η Ευαγγελία Γεωργιτσογιάννη: «…Γεννήθηκε το 1879 στη Στεμνίτσα Γορτυνίας. Ηταν γόνος διακεκριμένης οικογένειας του τόπου… Το 1898 γράφτηκε στο “Σχολείο των Καλών Τεχνών” του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, όπου παρακολούθησε τα μαθήματα της “Σχολής της Γραφικής” και αποφοίτησε το 1907.
Καθηγητές του υπήρξαν οι Ζωγράφοι Κων/νος Βολανάκης, Γεώργιος Ιακωβίδης, Νικηφόρος Λύτρας και Γεώργιος Ροϊλός… Μετά την αποφοίτησή του, ο Κανδρής παρακολούθησε τα μαθήματα της χριστιανικής τέχνης και αγιογραφίας του θεολόγου Γεωργίου Λαμπάκη (1854-1914), υφηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών και ιδρυτή της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας (1884)… Κατά κύριο λόγο εργάσθηκε ως ελεύθερος επαγγελματίας αγιογράφος. Το εργαστήριό του βρισκόταν αρχικά στους “Αέρηδες” στην Πλάκα…».
Εκεί, το πιθανότερο, στο πρώτο Δ.Σ. συναντήθηκε με τον αγιογράφο και του έδωσε την παραγγελία το 1925-1926. Αξιοσημείωτη θεωρούμε τη σύμπτωση ότι ο «Προστάτης των Καραγκιοζοπαιχτών» φιλοτεχνήθηκε σε εργαστήρι κοντά στο ιστορικό επίκεντρο του Θεάτρου Σκιών των Αθηνών, τον Τεκέ των περιστρεφόμενων Δερβίσηδων του τάγματος των Μεβλεβί, δηλαδή το «Ωρολόγιον του Κυρρήστου», και το «Ρυπαρόν Καφενείον, παρά την βρύσιν του Βορειά, από Τουρκοκρατίας σωζόμενον, όπου ο Καραγκιόζης το 1834 εσατίριζε τα εισδύοντα τότε Φράγκικα ήθη…».
Μάλιστα, στον ναό των Αγίων Θεοδώρων Αθηνών, στην πλατεία Κλαυθμώνος, υπάρχει του ιδίου εικόνα του 1934, που αποδίδεται στον άγιο Φανούριο. Τον δικός μας «άγιο» φιλοτέχνησε ο Αθανάσιος Κανδρής, κατά «τη νεοαναγεννησιακή ναζαρηνή τεχνοτροπία», την οποία «ως αγιογράφος ακολούθησε στο μεγαλύτερο μέρος της καριέρας του. Την τεχνοτροπία αυτή εισήγαγε στη χώρα μας επί Οθωνος ο Βαυαρός ζωγράφος Λουδοβίκος Θείρσιος (1825-1909) και επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη της θρησκευτικής ζωγραφικής στην Ελλάδα».1
Οσο για τη «χρηματική αξία» του έργου αυτή ανήλθε στις τρεις χιλιάδες πεντακόσιες πέντε (3.505) δραχμές, όπως μαρτυρεί το Πρακτικό Παράδοσης της «περιουσίας του σωματείου» στο νέο Δ.Σ. την 5η Φεβρουαρίου 1940. Είναι παράδοξο πως, ενώ ο άγιος Φανούριος, ζώντας στα ρωμαϊκά χρόνια, συγκρούστηκε με θάρρος και αυταπάρνηση με την ειδωλολατρεία, επιλέχθηκε ως προστάτης της «Τέχνης του Καραγκιόζη», που ακριβώς έχει τις απώτερες ρίζες της στις ειδωλολατρικές γιορτές των Σατουρναλίων, Βρουμαλίων… μέσα στις οποίες γεννήθηκαν, διαμορφώθηκαν και μεταλλάχθηκαν σταδιακά στα βυζαντινά χρόνια οι πρωταγωνιστικοί τύποι του σημερινού θεάτρου σκιών!
Η επιλογή θα μπορούσε να αποδοθεί στη γλυκιά νεανική του μορφή, που τον ξεχωρίζει από άλλες αυστηρές μορφές της χριστιανοσύνης. Ενδεχομένως στα 12 μαρτύριά του, μια που και οι καραγκιοζοπαίχτες «μαρτυρούσαν τα μύρια όσα», για να βγάλουν το ψωμί τους, μα και γιατί 12 κεριά ή σπαρματσέτα είχαν οι δύο κινητές «λυχναροθήκες», που φώτιζαν τον μπερντέ. Πάνω απ’ όλα, ίσως, στο γιατί ο μεγάλος άγιος, ως εκ της θαυματουργού εμφανίσεως του εικονίσματός του, μπορούσε να σταθεί ισχυρός αρωγός, μια που ήταν εδραιωμένη στη λαϊκή παράδοση η ιδιότητά του να φανερώνει ό,τι κάθε πιστός του ζητούσε τάζοντάς του πίτα ή κερί.
Ο «κοινός τόπος», πιστεύουμε, του νεοφανούς αγίου και του Καραγκιόζη μας είναι τόσο η σύνθεση του όνοματός του όσο και το φως απ’ το κερί. Το όνομα Φανούριος συντίθεται εκ του Φάνης, των Ορφικών, δηλαδή: «αυτός που εμφανίστηκε ξαφνικά (Φα-<φαίνω) και μετά τη μακρά διάρκεια του σκότους ή εκ του μηδενός (-νης)» και του Ούριος, δηλαδή «αυτός που κατεβαίνει/ρίχνεται(-ιος< ίεμαι) ως ορμητικός άνεμος από τα όρη (Ουρ-), χαρίζοντάς μας μια ευνοϊκή ώθηση»! Γι’ αυτό και αποδόθηκε στον άγιο η «καλοτυχία»!
Αλλά και ο καραγκιόζης μας απ’ τους παλιούς δασκάλους συστηνόταν και με το παρδαλό «αποκριάτικο» όνομά του ως «Επιφάνης ποτέ Γρηγορήτου και νυκτός φαλλακράτα»! Δηλαδή, «είμαι αυτός που κάποτε ξαφνικά φανερώθηκε (φα- <φαίνω) πάνω στη γη (Επί-) εκ του μηδενός (-νης), γιος κάποιου που μπορεί να αγρυπνεί κρατώντας μέσα στη νύκτα το ξύλινο ομοίωμα της γονιμότητας»!
Αρα και τον άγιο και τον κωμικό τούς δένει άρρηκτα η αιφνίδια εμφάνιση της μορφής τους από το παρατεταμένο βαθύ σκοτάδι στο φως! Και μάλιστα στο φως των κεριών, σαν το κερί που κρατάει στo χέρι του ο άγιος ή αυτά που φώτιζαν από τα αρχαία χρόνια τη «μυστηριακή οθόνη»:
«…Την επιβίωση της φωτιάς του Ιεροφάντη -στα Ελευσίνια- καταδηλώνει η ειδική μελέτη του P. Risat “Περί τουρκικού θεάτρου σκιών” που, μεταφρασμένη απ’ τον Παπαδιαμάντη, δημοσιεύθηκε στα “Παναθήναια” (Νοέμβρης 1907, σελ. 80-85) και που μεταξύ των άλλων λέει και τα εξής: “… Ο εκτελεστής…”, κατά τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη, “εις και μόνος κρυπτόμενος όπισθεν του παραπετάσματος εις την σκιάν, κρατεί πρόχειρα δύο μικρά κηρία, συμπλησιάζων αυτά και απομακρύνων απ’ αλλήλων, ποικίλλων την απόστασίν των από της αυλαίας, κινών και ταράσσων καταλλήλως αυτά, επιτείνει ή ελαττώνει κατά βούλησιν τους χρωματισμούς των αθυρμάτων του, και επιβάλλει εις τας σκιάς των διαφόρους κινήσεις…”».
«Για ποιο σκοπό τα κεριά είναι κινητά και οι φιγούρες στατικές, αν όχι απ’ την ανάγκη πιστότερης απόδοσης του αποτελέσματος της προβολής σκιάς από μια ανταυγερή φωτιά;» αναρωτιόταν ο Μίμης ο Μόλλας, καταλήγοντας: «Μυστηριακή παράσταση αυταπόδειχτη…»!2
Από τον Φάνητα των Ορφικών ως τα Αγια Επιφάνεια ή Θεοφάνια των Ορθοδόξων και τον Νεοφανή Προστάτη μας, ο καραγκιόζης μας, ως «η έσχατη μορφή θεάτρου», εξακολουθεί να πορεύεται σε ένα αέναο παιχνίδι των σκιών, ξορκίζοντας τα ζοφερά σκοτάδια της θλίψης, της απελπισίας και της απόγνωσης με το μελιχρό φως απ’ το κεράκι του αγίου Φανουρίου!
*Καλλιτέχνης θεάτρου σκιών, φιλόλογος
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ:
1. ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ Ν. ΓΕΩΡΓΙΤΣΟΓΙΑΝΝΗ «Ο ΕΚ ΣΤΕΜΝΙΤΣΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΑΝΔΡΗΣ (1879-1963)», ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 1955, ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΤΟΥ ΣΤ’ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (Τρίπολις 24-29 Σεπτεμβρίου 2000), Τόμος Γ’, Αθήναι 2001-2002, Ανάτυπον.
2. ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΟΛΛΑ «Ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ ΜΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ» ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ, ΑΘΗΝΑ 2002, ΣΕΛ. 54.
Από τη στήλη «Στοχασμοί» της «δημοκρατίας»
