Η συναίνεση της κυβέρνησης (για την ακρίβεια, η υποβολή κοινού αιτήματος με τη Γερμανία και την Τουρκία) για την εμπλοκή της Ατλαντικής Συμμαχίας στην αντιμετώπιση της μεταναστευτικής-προσφυγικής κρίσης αποτελεί τη σημαντικότερη εξέλιξη στις σχέσεις Ελλάδας – ΝΑΤΟ από την εποχή της επανένταξής μας στο στρατιωτικό σκέλος του, το 1980.
Η μη αντίδραση του ΝΑΤΟ στη δεύτερη φάση της εισβολής στην Κύπρο είχε οδηγήσει, τον Αύγουστο του 1974, τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στην απόφαση αποχώρησης από το στρατιωτικό σκέλος, ως ανταπόκριση στο σχετικό λαϊκό αίσθημα. Η απόφαση ελήφθη, ελπίζοντας ότι το ΝΑΤΟ θα συνέτιζε την Τουρκία, ώστε να μην καταρρεύσει η νότια πτέρυγα της συμμαχίας εν όψει κι άλλων ελληνικών αντιμέτρων. Σύντομα φάνηκε ότι η Δύση δεν μπορούσε να πιέσει τη στρατηγικά πολύτιμη -δίπλα στην τότε ΕΣΣΔ- Τουρκία. Αποδείχθηκε δε (μετά την άρση του αμερικανικού εμπάργκο πώλησης όπλων στην Αγκυρα το 1978) ότι η Ελλάδα έχανε περισσότερα απ’ όσα κέρδιζε, παρά τον -στο μεταξύ- άθλο του υπουργού Εθνικής Αμυνας Ευ. Αβέρωφ με την αναδιοργάνωση των Ενόπλων Δυνάμεων και την οχύρωση των νησιών. Η επανένταξη έγινε με όρους καταρχάς θετικούς, αλλά με εκκρεμότητες ως προς τον επιχειρησιακό έλεγχο του Αιγαίου, που δεν επιλύθηκαν κατά την αναδιοργάνωση των στρατηγείων του ΝΑΤΟ το 1992, το 2003 και το 2011.
Το βέβαιο είναι ότι, παρά τα προβλήματα, η Ελλάδα κερδίζει πολλά από το ΝΑΤΟ και είναι απορίας άξιον γιατί το αντι-δυτικό κλίμα του 1974 επικράτησε έως σήμερα. Ολες οι κυβερνήσεις είχαν «ενοχές» όποτε μιλούσαν για τη συμμαχία, δεν συμμετείχαν αποφασιστικά σε κρίσιμες επιτροπές και συνόδους, και δεν αξιοποιούσαν κονδύλια ούτε για επιστημονικά προγράμματα. Στη δεκαετία του ’80 έβαζαν αστερίσκους-υποσημειώσεις στις κοινές αποφάσεις, στη δεκαετία του ’90 θεωρούνταν ο αδύναμος κρίκος στα Βαλκάνια και, μετά το 2001, τηρούσαν αποστάσεις στον αγώνα κατά της τρομοκρατίας.
Στο εξής, τα συμμαχικά σκάφη του «Standing Maritime Group 2» θα προσφέρουν το πλεονέκτημα της (σχεδόν απόλυτης) επιτήρησης των παράνομων μεταναστευτικών οδών στο Αιγαίο, αλλά, όπως τόνισε ο γ.γ. Γενς Στόλτενμπεργκ, «αυτό δεν έχει να κάνει με το σταμάτημα και την ώθηση προς τα πίσω των βαρκών των προσφύγων». Αν και μένει να αποδειχθεί το κατά πόσο η Αγκυρα και η Frontex θα αξιοποιούν τα στοιχεία του ΝΑΤΟ και, κυρίως, το αν η Τουρκία θα δέχεται πίσω όσους ξεκίνησαν από τα παράλιά της, οι μέχρι στιγμής αποφάσεις είναι προς τη θετική κατεύθυνση. Ο υπουργός Εθνικής Αμυνας Πάν. Καμμένος και η μόνιμη αντιπροσωπία μας στο ΝΑΤΟ πέτυχαν να διεθνοποιήσουν ένα πρόβλημα που πολλοί ξένοι εμφάνιζαν ως διμερές ελληνοτουρκικό. Ασφαλώς, εν μέσω και τουρκικών προκλήσεων, η Ελλάδα θα συνεχίσει να επικρίνεται ότι δεν ανακόπτει τις μεταναστευτικές ροές, αλλά η αξιοπιστία μιας τέτοιας κατηγορίας θα είναι αμφίβολη, καθώς πολλά εξαρτώνται πλέον από το ΝΑΤΟ.
Ωστόσο, υφίσταται κι ένας σοβαρότατος κίνδυνος: Στο πλαίσιο της «πολιτικής ίσων αποστάσεων» και της μη ανάμειξης του ΝΑΤΟ στις διαφωνίες Ελλάδας – Τουρκίας (η εξέλιξη του λεγόμενου «Luns Ruling» του 1984), οι επιχειρησιακοί διοικητές (όπως τώρα ο Γερμανός υποναύαρχος στο ανατολικό Αιγαίο) ξεπερνούν συχνά τις αρμοδιότητες και τις εξουσίες τους. Εκδίδουν μεροληπτικές διαταγές και έγγραφα, και λαμβάνουν θέση σε ευαίσθητα πολιτικά θέματα. Κορυφαίο πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί η «Aegean Policy Guidance» του Αυγούστου του 2006, όταν τo συμμαχικό στρατηγείο Ευρώπης, απαντώντας σε ερωτήματα τοπικών διοικητών, πρώτον, διεύρυνε τις οδηγίες «Luns», πέραν των ασκήσεων, και σε άλλες δραστηριότητες του ΝΑΤΟ εν καιρώ ειρήνης. Και, δεύτερον, διευκρίνισε ότι τα νησιά του Αιγαίου, που υφίστανται περιορισμούς στη στρατιωτικοποίησή τους λόγω υπογεγραμμένων συνθηκών, δεν θα χρησιμοποιούνται στις ίδιες νατοϊκές δραστηριότητες. Πρακτικά, με την «Aegean Policy Guidance» (που δεν έχει αρθεί, παρά τις έκτοτε ελληνικές διαμαρτυρίες) επιχειρήθηκε να λαμβάνονται, στο στρατιωτικό επίπεδο, αποφάσεις πολιτικής χροιάς για τον έλεγχο του Αιγαίου.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι σύντομα διάφοροι κύκλοι θα προσπαθήσουν να εκδώσουν παρόμοιες «οδηγίες», δημιουργώντας τετελεσμένα. Προφανής ευθύνη των υπουργείων Εξωτερικών και Εθνικής Αμυνας είναι να αποτρέψουν όλες τις παρόμοιες απόπειρες.
Αλέξανδρος Τάρκας
* Εκδότης του περιοδικού «Αμυνα & Διπλωματία» και σύμβουλος ξένων εταιριών μελέτης επιχειρηματικού ρίσκου για τη ΝΑ Ευρώπη.
