Η 19η Αυγούστου του σχετικά μακρινού 1953 ήταν μία από τις πιο καθοριστικές ημερομηνίες στη σύγχρονη Ιστορία του Ιράν και όχι μόνο. Εκείνη την ημέρα ανατράπηκε με πραξικόπημα ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός Μοχάμεντ Μοσαντέκ, σε μια επιχείρηση που οργανώθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο, με την κωδική ονομασία Operation Ajax ή «Επιχείρηση Αίας».
Ο Μοσαντέκ, εξέχων νομικός και εθνικιστής ηγέτης, ανέλαβε την πρωθυπουργία το 1951, με βασική δέσμευση την αποκατάσταση της ιρανικής κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων της χώρας. Η σημαντικότερη ενέργειά του ήταν η εθνικοποίηση της πετρελαϊκής βιομηχανίας, η οποία έως τότε ελεγχόταν από την Anglo-Iranian Oil Company (AIOC). Η απόφαση αυτή ήταν εξαιρετικά δημοφιλής στο εσωτερικό, αλλά προκάλεσε έντονη διεθνή αναταραχή…
Η βρετανική κυβέρνηση αντέδρασε με εμπάργκο στο ιρανικό πετρέλαιο, προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και συστηματικές προσπάθειες αποσταθεροποίησης της κυβέρνησης. Η Βρετανία στράφηκε και προς τις Ηνωμένες Πολιτείες για υποστήριξη. Αρχικά ο πρόεδρος Χάρι Τρούμαν εμφανίστηκε επιφυλακτικός απέναντι σε μια ανοιχτή επέμβαση. Ωστόσο, με την εκλογή Αϊζενχάουερ, το 1952, η στάση της Ουάσινγκτον μεταβλήθηκε.
Υπό τον συντονισμό της CIA και της βρετανικής MI6 οργανώθηκε η «Επιχείρηση Αίας». Το σχέδιο περιλάμβανε δωροδοκίες, υποκίνηση διαδηλώσεων, με σκοπό τη δημιουργία των συνθηκών για πραξικόπημα, προπαγάνδα και κινητοποίηση στρατιωτικών και πολιτικών παραγόντων, μεταξύ των οποίων και ο σάχης Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί.
Η πρώτη απόπειρα πραξικοπήματος, στις 15 Αυγούστου 1953, απέτυχε, όταν ο Μοσαντέκ κινήθηκε γρήγορα και προχώρησε σε συλλήψεις. Ωστόσο, οι οργανωτές, με επικεφαλής τον αξιωματικό της CIA Κέρμιτ Ρούζβελτ Τζούνιορ (εγγονό του Θίοντορ Ρούζβελτ), ανασυντάχθηκαν. Στις 19 Αυγούστου η δεύτερη απόπειρα πέτυχε. Ο Μοσαντέκ συνελήφθη, καταδικάστηκε και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό μέχρι τον θάνατό του, το 1967. Ο σάχης, που είχε προσωρινά εγκαταλείψει τη χώρα, επέστρεψε και εδραίωσε την εξουσία του με την υποστήριξη των ΗΠΑ.
Για δεκαετίες η αμερικανική κυβέρνηση αρνιόταν τον ρόλο της στο πραξικόπημα. Το 2013, όμως, η CIA αναγνώρισε επίσημα τη συμμετοχή της, μέσω αποχαρακτηρισμένων εγγράφων, ενώ τον Οκτώβριο του 2023 στο επίσημο podcast της υπηρεσίας «The Langley Files» παραδέχθηκε ότι η ανατροπή του Μοσαντέκ ήταν «αντιδημοκρατική»…
Βραχυπρόθεσμα το πραξικόπημα αποκατέστησε τον δυτικό έλεγχο του ιρανικού πετρελαίου. Μακροπρόθεσμα, όμως, η αυταρχική διακυβέρνηση του σάχη και η εξάρτησή του από τη Δύση τροφοδότησαν βαθιά κοινωνική δυσαρέσκεια, που κορυφώθηκε με την ιρανική επανάσταση του 1979. Η επανάσταση αυτή οδήγησε στην ανατροπή του σάχη και στην εγκαθίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, υπό τον Αγιατολάχ Χομεϊνί, τον οποίο διαδέχθηκε το 1989 ο Αλί Χαμενεΐ, που σκοτώθηκε κατά τις επιθέσεις που εξαπέλυσαν το Σάββατο οι ΗΠΑ και το Ισραήλ. Για τα υπόλοιπα, πράγματι, οι μνήμες είναι πιο νωπές…
Από τη στήλη «Κοριός» της «Δημοκρατίας»