Σε μια αγορά που εξακολουθεί να «καίει» τα νοικοκυριά, οι καταναλωτές βρίσκονται αντιμέτωποι όχι μόνο με τις υψηλές τιμές αλλά και με μια θεσμική σύγχυση που τελικά θολώνει την πραγματική εικόνα. Από τη μία πλευρά, η Ανεξάρτητη Αρχή Ελέγχου της Αγοράς εμφανίζει 1.898 υποτιμήσεις σε βασικές κατηγορίες προϊόντων, δημιουργώντας την εντύπωση ότι η αποκλιμάκωση των τιμών έχει ήδη αρχίσει. Από την άλλη, τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛ.ΣΤΑΤ.) για τις τελικές τιμές που πληρώνουν οι πολίτες δείχνουν ότι σε αρκετά προϊόντα και υπηρεσίες οι αυξήσεις επιμένουν.
Η Ανεξάρτητη Αρχή Ελέγχου της Αγοράς αναφέρεται σε μειώσεις τιμών τιμοκαταλόγου από προμηθευτές και χονδρεμπόρους προς τις αλυσίδες σούπερ μάρκετ. Δηλαδή, καταγράφει το πρώτο στάδιο της αλυσίδας: την τιμή με την οποία προμηθεύεται ένα προϊόν η λιανεμπορική επιχείρηση. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η ίδια μείωση περνά ολόκληρη και άμεσα στον καταναλωτή. Η τελική τιμή ραφιού διαμορφώνεται από κάθε αλυσίδα ξεχωριστά, με βάση την εμπορική πολιτική της, τα περιθώρια κέρδους, τις προωθητικές ενέργειες, τη στρατηγική τιμολόγησης και τον ανταγωνισμό. Με απλά λόγια, μια υποτίμηση στον προμηθευτή μπορεί να φανεί στο ράφι. Μπορεί όμως να φανεί μερικώς, με καθυστέρηση ή να ενσωματωθεί σε κάποια προσφορά χωρίς ο καταναλωτής να μπορεί εύκολα να αντιληφθεί το πραγματικό όφελος.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Αρχής, οι περισσότερες υποτιμήσεις εντοπίζονται στο νωπό κρέας. Από τις 1.898 υποτιμήσεις, οι 1.116 αφορούν νωπό κρέας, εκ των οποίων 907 το νωπό μοσχάρι και 209 το νωπό χοιρινό. Πρόκειται κυρίως για μειώσεις τιμοκαταλόγου από χονδρεμπόρους κρέατος προς αλυσίδες σούπερ μάρκετ. Πέραν του κρέατος, καταγράφονται 120 υποτιμήσεις σε συσκευασμένο καφέ, 63 σε τυριά, 44 σε ελαιόλαδο, 35 σε σαμπουάν και προϊόντα περιποίησης μαλλιών, 29 σε μπισκότα, 27 σε αναψυκτικά, 19 σε ζυμαρικά και 445 σε λοιπές βασικές κατηγορίες προϊόντων.
Μεταβολες
Σε πρώτη ανάγνωση, η εικόνα μοιάζει θετική. Θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει ότι η αγορά αρχίζει να αποκλιμακώνεται και ότι οι μειώσεις περνούν στα βασικά προϊόντα. Ομως η πραγματική ερώτηση είναι άλλη: πόσες από αυτές τις υποτιμήσεις έφτασαν τελικά στο ράφι και σε ποιο ύψος; Τα στοιχεία της ΕΛ.ΣΤΑΤ. καταγράφουν την τελική μεταβολή των τιμών που πληρώνει ο καταναλωτής. Εκεί η εικόνα δεν είναι τόσο καθαρή όσο υπονοεί ο αριθμός των υποτιμήσεων στους τιμοκαταλόγους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα τυριά. Ενώ η Ανεξάρτητη Αρχή καταγράφει 63 υποτιμήσεις στη συγκεκριμένη κατηγορία, η ΕΛ.ΣΤΑΤ. εμφανίζει τα τυριά με αύξηση 1%. Αντίστοιχα, ενώ υπάρχουν 35 υποτιμήσεις σε σαμπουάν και προϊόντα περιποίησης μαλλιών, η κατηγορία της προσωπικής φροντίδας εμφανίζεται αυξημένη κατά 0,4%.
Στο κρέας, όπου καταγράφεται ο μεγαλύτερος αριθμός υποτιμήσεων, η σύγκριση χρειάζεται ακόμα μεγαλύτερη προσοχή. Οι μειώσεις της Αρχής αφορούν κυρίως νωπό μοσχάρι και χοιρινό, ενώ στον πίνακα της ΕΛ.ΣΤΑΤ. εμφανίζονται διαφορετικές υποκατηγορίες, όπως αρνί και κατσίκι, που μειώνονται κατά 1,9%, και πουλερικά, που αυξάνονται κατά 1,6%. Αρα, δεν συγκρίνονται πάντα απολύτως όμοια προϊόντα. Παρ’ όλα αυτά, το πολιτικό και καταναλωτικό ερώτημα παραμένει: όταν ανακοινώνονται μαζικές υποτιμήσεις, γιατί ο πολίτης δεν βλέπει αντίστοιχη και καθαρή αποκλιμάκωση στο καλάθι του; Στα στοιχεία της ΕΛ.ΣΤΑΤ. υπάρχουν πράγματι κατηγορίες με μειώσεις. Τα δημητριακά για πρωινό εμφανίζουν πτώση 6,9%, τα νωπά ή κατεψυγμένα ψάρια 2,7%, τα φρούτα 2,3% και τα λαχανικά 4,7%.
Η ενέργεια
Μειώσεις καταγράφονται και στην ενέργεια ή στις μεταφορές: το φυσικό αέριο υποχωρεί κατά 9,2%, το πετρέλαιο κίνησης κατά 8,5%, τα άλλα καύσιμα κατά 10,8%, ενώ η μεταφορά επιβατών με αεροπλάνο μειώνεται κατά 12%. Την ίδια στιγμή, όμως, αυξήσεις εμφανίζονται σε άλλες βασικές δαπάνες της καθημερινότητας.
Το ψωμί και τα προϊόντα αρτοποιίας αυξάνονται κατά 0,6%, τα πουλερικά κατά 1,6%, τα τυριά κατά 1%, τα λοιπά τρόφιμα κατά 1,5%, τα ενοίκια κατοικιών κατά 0,6%, ο ηλεκτρισμός κατά 0,7%, η βενζίνη κατά 2,3%, οι υπηρεσίες αναψυχής κατά 2,2%, η εστίαση κατά 2,4% και τα ξενοδοχεία κατά 11%. Αυτό σημαίνει ότι ακόμα και όταν κάποιες τιμές μειώνονται, το συνολικό κόστος ζωής παραμένει υψηλό. Ο καταναλωτής δεν αγοράζει μόνο δημητριακά ή λαχανικά. Πληρώνει ενοίκιο, ρεύμα, καύσιμα, μετακινήσεις, τρόφιμα, καφέ, προϊόντα προσωπικής φροντίδας και υπηρεσίες. Το τελικό βάρος βγαίνει από το σύνολο του μηνιαίου λογαριασμού.
Ποιος λέει τελικά την αλήθεια; Και οι δύο!
Το ερώτημα που μένει στον καταναλωτή είναι απλό: ποιος λέει την αλήθεια; Η Ανεξάρτητη Αρχή Ελέγχου της Αγοράς, που καταγράφει υποτιμήσεις στους τιμοκαταλόγους, ή η ΕΛ.ΣΤΑΤ., που αποτυπώνει αυξήσεις σε αρκετές τελικές τιμές; Η απάντηση είναι ότι και οι δύο μπορεί να αποτυπώνουν σωστά τη δική τους μέτρηση. Αλλά ακριβώς επειδή οι μετρήσεις είναι διαφορετικές, ο πολίτης βρίσκεται ανάμεσα σε δύο επίσημες εικόνες που δεν τον βοηθούν να καταλάβει τι συμβαίνει στην πράξη. Η μία εικόνα αφορά τη χονδρική πλευρά της αγοράς. Η άλλη την τελική τιμή καταναλωτή. Εφόσον δεν υπάρχει ένας καθαρός μηχανισμός που να δείχνει αν οι μειώσεις της πρώτης φτάνουν στη δεύτερη, τότε η διαφάνεια μένει μισή.
Στο τέλος, οι μεγάλοι χαμένοι είναι οι καταναλωτές. Ακούν για εκατοντάδες ή χιλιάδες υποτιμήσεις, αλλά συχνά δεν τις αναγνωρίζουν στον λογαριασμό τους. Βλέπουν διαφορετικά στοιχεία από επίσημες Αρχές του κράτους, αλλά δεν έχουν τρόπο να συγκρίνουν μόνοι τους με αξιοπιστία την πορεία των τιμών. Η υπόθεση των τιμών δεν μπορεί να περιορίζεται σε ανακοινώσεις και πίνακες. Χρειάζεται ένα πραγματικό εργαλείο ελέγχου, που να επιτρέπει στον πολίτη να βλέπει όχι μόνο ποιο σούπερ μάρκετ έχει σήμερα τη χαμηλότερη τιμή, αλλά και πώς κινήθηκε η τιμή του ίδιου προϊόντος σε βάθος χρόνου.
Μεγάλο κενό διαφάνειας στην αγορά
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι ο πολίτης δεν έχει έναν εύκολο και αξιόπιστο τρόπο να ελέγξει την πορεία των τιμών σε βάθος χρόνου. Πέρα από τη δική του δειγματοληψία στα ράφια, δηλαδή να θυμάται ή να καταγράφει μόνος του πόσο κόστιζε ένα προϊόν τον προηγούμενο μήνα και πόσο κοστίζει σήμερα, δεν μπορεί να κάνει ουσιαστική σύγκριση.
Εδώ βρίσκεται και το μεγάλο κενό της αγοράς. Η πλατφόρμα e-katanalotis ξεκίνησε ως εργαλείο ενίσχυσης της διαφάνειας και προστασίας του καταναλωτή. Στην πορεία, όμως, εξελίχθηκε κυρίως σε πλατφόρμα αποτύπωσης των ημερήσιων τιμών ανάμεσα στα σούπερ μάρκετ. Ετσι ο καταναλωτής δεν έχει στα χέρια του ένα πραγματικό εργαλείο ιστορικής σύγκρισης τιμών.
