Κάθε καλοκαίρι συνοδεύεται πλέον από την ίδια οδυνηρή εμπειρία: πυρκαγιές, καμένες εκτάσεις και απώλειες. Ο δημόσιος διάλογος επικεντρώνεται εύλογα στην εξέλιξη της καταστροφής, πολύ λιγότερο, όμως, σε όσα ακολουθούν όταν οι φλόγες σβήσουν και αρχίσει η επίπονη διεργασία της ψυχικής επεξεργασίας της απώλειας.
- Από τον Αντώνη Μάριο Παπαγιώτη*
Τα στοιχεία που δόθηκαν πρόσφατα στη δημοσιότητα για τη δυτική Αττική αποτυπώνουν με ιδιαίτερη σαφήνεια το μέγεθος της καταστροφής. Από το 2018 έως σήμερα περισσότερα από 480.000 στρέμματα έχουν παραδοθεί στις φλόγες, μια έκταση που δύσκολα μπορεί να γίνει πραγματικά αντιληπτή μόνο μέσα από αριθμούς. Ωστόσο, η πραγματική διάσταση μιας πυρκαγιάς υπερβαίνει την περιβαλλοντική της επίπτωση.
Ο τόπος λειτουργεί ως σημείο ψυχικού προσανατολισμού και ως φορέας συνέχειας της προσωπικής και της συλλογικής μας ιστορίας. Κάθε δάσος που χάνεται συμπαρασύρει βιώματα, προσωπικές ιστορίες και τους συναισθηματικούς δεσμούς που αναπτύσσουμε με αυτό, διαταράσσοντας την αίσθηση οικειότητας και σταθερότητας που συγκροτεί τη σχέση μας με τον χώρο και εγγράφοντας ένα τραύμα στη συλλογική μνήμη και στην εσωτερικότητά μας.
Η ψυχανάλυση περιγράφει το πένθος ως μια επίπονη διαδικασία αναδιοργάνωσης της εσωτερικής πραγματικότητας. Με κάθε σημαντική απώλεια μεταβάλλεται ο τρόπος με τον οποίο βιώνουμε τον εαυτό μας, καθώς ένα μέρος της ψυχικής μας ζωής ήταν επενδεδυμένο στη σχέση με ό,τι χάθηκε. Η επεξεργασία του πένθους απαιτεί χρόνο, επιτρέπει σταδιακά την αναγνώριση της απουσίας και δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε ο πόνος να αποκτήσει νέο νόημα αντί να παραμένει μια μόνιμη ψυχική εκκρεμότητα. Η ψυχανάλυση ονομάζει αυτή τη δημιουργική μεταμόρφωση της ψυχικής ενέργειας μετουσίωση, δηλαδή την ικανότητα του ανθρώπου να μετατρέπει μια επώδυνη εμπειρία σε πράξη που παράγει νόημα, δημιουργία και προοπτική.
Με αυτές τις σκέψεις συνάντησα στη Χίο ένα έθιμο που με συγκίνησε βαθιά. Προς τιμήν ανθρώπων που έφυγαν από τη ζωή, αρκετές οικογένειες επιλέγουν να φυτεύουν δέντρα αντί να περιορίζουν τη μνήμη σε μια συμβολική τελετή. Ετσι, η ανάμνηση αποκτά ρίζες, μεγαλώνει μαζί με τον χρόνο και συνεχίζει να γίνεται μέρος της ζωής ανθρώπων που ίσως δεν θα γνωρίσουν ποτέ εκείνον στη μνήμη του οποίου φυτεύτηκε.
Δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει μια θεραπευτικότερη έκφραση του πένθους. Το δέντρο γίνεται ένας ζωντανός φορέας συνέχειας. Διατηρεί τον δεσμό ενεργό διαχρονικά και προσφέρει έναν δημιουργικό τρόπο ψυχικής επεξεργασίας του πόνου. Κάθε νέα ρίζα υπενθυμίζει ότι ακόμη και η βαθύτερη οδύνη μπορεί να μετασχηματιστεί σε πράξη φροντίδας και δημιουργίας.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η θεραπευτική δύναμη της αναδάσωσης. Οποιος φυτεύει ένα δέντρο γνωρίζει ότι ενδέχεται να μη βρεθεί ποτέ κάτω από τον πλήρη ίσκιο του. Επιλέγει, ωστόσο, να επενδύσει σε κάτι που θα συνεχίσει να αναπτύσσεται πέρα από τον δικό του χρόνο. Η πράξη αυτή εκφράζει εμπιστοσύνη προς το μέλλον και επιβεβαιώνει ότι ακόμη και μετά την καταστροφή μπορεί να αρχίσει μια νέα πορεία φροντίδας και αναγέννησης.
Το έθιμο της Χίου αναδεικνύει ένα ευρύτερο ερώτημα. Εάν η αναδάσωση μπορεί να συμβάλει ταυτόχρονα στην αποκατάσταση ενός οικοσυστήματος και στην ψυχική ενσωμάτωση της απώλειας, αξίζει να αναρωτηθούμε γιατί δεν αποτελεί μια σταθερή συλλογική πρακτική αποκατάστασης των καμένων εκτάσεων.
Η συμμετοχή σχολείων, πανεπιστημίων, οικογενειών, συλλόγων, επιχειρήσεων και πολιτών θα μπορούσε να ενταχθεί σε έναν θεσμικά οργανωμένο σχεδιασμό, με επιστημονική καθοδήγηση από τις δασικές υπηρεσίες, επιλογή των καταλληλότερων ειδών για κάθε οικοσύστημα και μακροχρόνια φροντίδα των νέων φυτεύσεων. Με αυτόν τον τρόπο, η συμμετοχή των πολιτών θα αποκτούσε σταθερότητα, διάρκεια και ουσιαστικό περιεχόμενο, αντί να εξαντλείται σε αποσπασματικές πρωτοβουλίες που συχνά περιορίζονται στον συμβολισμό μιας ημέρας.
Κάθε καμένη πλαγιά θα μπορούσε έτσι να μετατραπεί σε τόπο συλλογικής αποκατάστασης, όπου η οικολογική αναγέννηση θα συμπορεύεται με την καλλιέργεια της ευθύνης, της συμμετοχής και της ελπίδας.
Η φωτιά ολοκληρώνει το έργο της μέσα σε λίγες ώρες. Η αναγέννηση ενός δάσους απαιτεί χρόνια, συχνά δεκαετίες. Η ίδια χρονικότητα διέπει και τον ψυχικό μας βίο. Το τραύμα μπορεί να δημιουργηθεί μέσα σε μια στιγμή, η επεξεργασία του όμως προϋποθέτει χρόνο, φροντίδα και τη δυνατότητα να επενδύσουμε ξανά στη ζωή. Ο πολιτισμός μετριέται από την ικανότητά μας να καλλιεργούμε ζωή εκεί όπου προηγήθηκε η απώλεια.
*Ψυχολόγος
