Tην τρυφερή κωμωδία καταστάσεων του Eντουάρντο ντε Φιλίππο «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω», που ξεχειλίζει από ταμπεραμέντο και φέρνει στο προσκήνιο τη ζεστασιά και το χιούμορ των περιοδευόντων θιάσων, των γνωστών δηλαδή «μπουλουκιών», που αποτελούν τη ρίζα του σύγχρονου θεάτρου, ετοίμασαν για καλοκαιρινή περιοδεία η Stages Network και τα Αθηναϊκά Θέατρα, σε σκηνοθεσία της Ταμίλα Κουλίεβα και με έναν μεγάλο, λαμπρό θίασο πρωταγωνιστών, όπως οι: Δημήτρης Παπανικολάου, Θανάσης Κουρλαμπάς, Δανάη Παππά, Μιχάλης Πανάδης, Πάνος Κλάδης, Ιάσων Βροχίδης, αλλά και η ίδια η Κουλίεβα.
- Από τη Μαρία Ανδρέου
Η «κυριακάτικη δημοκρατία» συνάντησε την ηθοποιό και σκηνοθέτρια πριν από την παράσταση, κι εκείνη, πάντα ευγενική και χαρούμενη, με το σπινθηροβόλο βλέμμα και το γλυκό χαμόγελό της, μας είπε ότι το έργο «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω» είναι περισσότερο από μια απλή κωμωδία, είναι ένας φόρος τιμής στα μπουλούκια, σε εκείνους τους περιπλανώμενους ηθοποιούς που κουβαλούσαν το θέατρο σε κάθε γωνιά, πολύ πριν το σινεμά και η τηλεόραση γίνουν καθημερινότητα.
«Πρόκειται για μια παράδοση κοινή στην Ιταλία και την Ελλάδα, βαθιά ριζωμένη στη συναισθηματική μνήμη. Ενα ταξίδι στον χρόνο, από τον Θέσπι μέχρι την Commedia dell’Arte και τα μπουλούκια, η γνήσια, αυθεντική μορφή του θεάτρου: η νομαδική, η ζωντανή, η ανθρώπινη, ενθουσιάζει τόσο το κοινό σε όλη την Ελλάδα φέτος το καλοκαίρι όσο και εμάς τους υπηρέτες του θεάτρου» μας λέει η όμορφη ηθοποιός, που τα τελευταία χρόνια έχει μεγάλη επιτυχία στο θέατρο και ως σκηνοθέτρια, καθώς οι σπουδές και η καλλιέργειά της έχουν προέλθει βασικά από τη σκηνοθεσία στη χώρα καταγωγής της, τη Ρωσία.
Η παράσταση ξεκινά και το «enjoy» βλέπει στη σκηνή τον γοητευτικό θιασάρχη Ντον Τζενάρο και τον θίασό του να καταφθάνουν σε έναν τουριστικό προορισμό για περιοδεία, φέρνοντας μαζί πρόβες, φασαρίες, μικροπαρεξηγήσεις και μια αναστάτωση που διαταράσσει την ήσυχη καθημερινότητα του τόπου.
Στην ορχήστρα του θεάτρου ανεβαίνει ο Αλμπέρτο, ο παραγωγός του θιάσου της κακιάς ώρας, που είναι ερωτευμένος με τη μυστηριώδη και όμορφη Μπίτσε, αγνοώντας ότι είναι παντρεμένη και έγκυος. Τα μέλη του θιάσου, ευέλικτοι, αστείοι, ανθρώπινοι, τον βοηθούν να βγει από την περίπλοκη αυτή κατάσταση, την ώρα που ολόκληρη η ομάδα προσπαθεί να στήσει μια νέα παράσταση για να ανέβει την ίδια βραδιά, ύστερα από την αποτυχία της προηγούμενης.
Καθώς η πρόβα εξελίσσεται, η ιστορία του έργου που ετοιμάζουν αρχίζει να αντικατοπτρίζει τη δική τους ζωή: μπλέκονται εγκυμοσύνες, ταυτότητες, μυστικά και μια σειρά από παρεξηγήσεις, ενώ ακόμα και η Αστυνομία επιστρατεύεται για να βάλει τάξη. Οι ήρωες προσπαθούν να διατηρήσουν την αξιοπρέπειά τους μέσα σε ένα χαοτικό σύμπαν γεμάτο ευτράπελα, επιβεβαιώνοντας την ουσία
της κωμωδίας καταστάσεων.
Φεύγοντας από το θέατρο, ο θεατής έχει ζήσει μια ιστορία γεμάτη ρυθμό, που καθρεφτίζει τη μυθοπλασία μέσα στην πραγματικότητα, αλλά και το αντίστροφο. Μια ιστορία που τιμά τους ανθρώπους του θεάτρου, αναδεικνύοντας την τρυφερότητα και την αντοχή τους.
Κυρία Κουλίεβα, η παράσταση «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω» είναι μια ρομαντική κομεντί ή κάτι πολύ περισσότερο;
Αυτή η κωμωδία του Εντουάρντο ντε Φιλίπο είναι πάνω απ’ όλα ένας ύμνος για τους ηθοποιούς. Για τους συναδέλφους μου ανά τον κόσμο, για τον κλάδο μας. Και ως σκηνοθέτρια αυτής της παράστασης αυτό ήθελα πρώτα από όλα να επικοινωνήσω στον κόσμο που βλέπει με χαρά
τη συγκεκριμένη παράσταση αυτό το καλοκαίρι. Οι ηθοποιοί για μένα είναι άνθρωποι που καίγονται από τη φλόγα της τέχνης, πρωτίστως θέλουν να δημιουργήσουν, να προτείνουν νέες ιδέες και προβληματισμούς στο κοινό, να τις μοιραστούν, να πάνε τον κόσμο ένα βήμα παραπάνω, να ανέβουν ένα σκαλί, κι αυτός είναι ένας διαρκής αγώνας.
Οι ηθοποιοί βλέπουν τα πράγματα αλλιώς, κάνουν πάντα μια δεύτερη ανάγνωση στα γεγονότα, έχουν μια διαφορετική αντίληψη για το νόημα της ζωής και αυτό τονίζει και ο Τσέχοφ στον «Γλάρο». Οι ηθοποιοί που ξεχωρίζουν πάνω στη σκηνή, στο σανίδι, στον κινηματογράφο, στην τηλεόραση είναι αυτοί που κάνουν πάντα άλματα μπροστά, που σκάβουν μέσα τους, που καταπιάνονται με την ουσία της ζωής, ή καλύτερα, θα έλεγα, με τη χαμένη ουσία της ζωής. Αυτό το επάγγελμα, αν δεν έχει να πει πράγματα στο κοινό, αν δεν έχει να μοιραστεί ιδανικά και αξίες, να μιλήσει για την ύπαρξη του ανθρώπου και να τον ανεβάσει σε άλλες σφαίρες, σε άλλα ήθη, δεν υφίσταται. Και αν αυτός πρέπει να είναι ο σκοπός του ηθοποιού, σκεφτείτε ποιο πρέπει να είναι το λειτούργημα, το πλάνο, το σχέδιο του σκηνοθέτη.
Σας γνωρίσαμε και σας λατρέψαμε ως ηθοποιό. Πώς μπλέξατε με τη σκηνοθεσία;
Η σκηνοθεσία ήταν η πρώτη μου αγάπη. Στη Ρωσία σπούδασα σκηνοθεσία. Για μένα ήταν πολύ σημαντικό κάποια στιγμή στην καριέρα μου να καταπιαστώ με αυτό που σπούδασα, γιατί έχω το αντικείμενο της γνώσης. Αυτό που αναζητούσα και ως ηθοποιός στην Ελλάδα, και αυτό το έβλεπα χρόνο με τον χρόνο, ήταν ουσιαστικά η σκηνοθεσία παράλληλα με την υποκριτική. Τα τελευταία χρόνια, και τίποτα δεν γίνεται τυχαία, ήρθε ίσως το πλήρωμα του χρόνου να αντιμετωπίσω και τη σκηνοθεσία και να έχω την ευθύνη του συνολικού αποτελέσματος στη σκηνή. Ο,τι είχα ως σπουδές στο μυαλό μου, ό,τι είχα ζήσει στην πράξη ως ηθοποιός, όποια εμπειρία αν κουβαλώ καλλιτεχνικά έγινε επιτακτική ανάγκη το τελευταίο διάστημα. Ναι, είχα την ανάγκη να μιλήσω για συγκεκριμένα πράγματα, αυτά που απασχολούν εμένα αρχικά, και ήθελα να τα επικοινωνήσω στον κόσμο. Ετσι ήρθε σε εμένα τουλάχιστον αυτή η θεατρική αφύπνιση της σκηνοθεσίας. Ηθελα να καταθέσω δικές μου ανησυχίες και επέλεξα συγκεκριμένα έργα για να σκηνοθετήσω. Εχω πλέον 35 χρόνια ενεργής ζωής στον καλλιτεχνικό χώρο, αν προσθέσουμε σε αυτά και τα φοιτητικά μου χρόνια στη σκηνοθεσία στη Ρωσία.
Πώς είναι να σκηνοθετείτε λοιπόν ένα έργο που ουσιαστικά μιλά για τα μπουλούκια, τους πρώτους θιάσους σε Ιταλία και Ελλάδα;
Ευλογία. Γιατί, ως ηθοποιός και σκηνοθέτρια, έχω να δουλέψω πάνω σε μια παράσταση-αφιέρωμα, φόρο τιμής, στο δύσκολο επάγγελμα των ηθοποιών. Μπροστά μου ανοιγόταν ένας σπουδαίος ορίζοντας. Αυτοί οι ηθοποιοί που ξεκίνησαν να περιοδεύουν από πόλη σε πόλη με διάφορα έργα, σε δύσκολες συνθήκες, το έκαναν πρώτα από όλα για την επιβίωση και μετά βεβαίως για την τέχνη. Τα μπουλούκια του τότε θυμίζουν τους καλοκαιρινούς θιάσους τού σήμερα, με τις περιοδείες στην περιφέρεια. από εκεί, από αυτές τις ρίζες, πάνω σε αυτούς βαδίζουμε σε αυτή την παράδοση.
Τα μπουλούκια έχουν αρνητικό πρόσημο;
Για πολλά χρόνια ναι, είχαν αρνητικό πρόσημο. Πόσο μάλλον στη Ρωσία, που για εμάς η τέχνη του θεάτρου, η συγγραφή, η υποκριτική έχει ακαδημαϊκές βάσεις, μιλάμε για μεθόδους υποκριτικής, για σπουδές, για αναγνωρισμένα πτυχία. Στη Ρωσία δεν ξέραμε από μπουλούκια, από περιφερόμενους θιάσους σε πανηγύρια και γιορτές, είχαμε μεγάλα θέατρα, σε πολύ ωραία κτίρια, από τα παλαιά χρόνια μέχρι σήμερα, διαφορετικά μονοπάτια πάνω στην τέχνη. Ακόμα και ο δικός μας Καραγκιόζης, το θέατρο σκιών, το κουκλοθέατρο με τις μαριονέτες είχε το δικό του καλλιτεχνικό παλάτι να στεγαστεί. Εχουμε και στη Ρωσία θέατρο σκιών, με δικούς μας ήρωες, σύμφωνα με τις ρωσικές παραδόσεις. Για εμάς το θέατρο είναι κλασικές σπουδές, ανώτατης εκπαίδευσης, πανεπιστημιακές σπουδές, με εξετάσεις, με άριστους καθηγητές, το φημισμένο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας είναι από τα καλύτερα παγκοσμίως, άρα τα μπουλούκια και οι περιφερόμενοι θίασοι ήταν κάτι άγνωστο στην κουλτούρα μας.
Και όμως, τα μπουλούκια παρήγαν πολιτισμό, έτσι δεν είναι;
Αναμφίβολα. Εργα της δημοτικής παράδοσης, παραμύθια, κωμωδίες, δράματα, κλασικά έργα, πρόζα, φάρσα, όλα αυτά έφταναν σε απομακρυσμένα χωριά και πόλεις μέσα από τα μπουλούκια. Τα μπουλούκια για μένα διέσωσαν την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας, της Μεσογείου και έγιναν τα ίδια η πολιτιστική κληρονομιά του ευρωπαϊκού Νότου. Ουσιαστικά αυτοί οι περιφερόμενοι θίασοι έφεραν πολιτισμό στην ύπαιθρο της χώρας πέρα από χαρά, ψυχαγωγία και διασκέδαση. Γιατί τότε, αν το σκεφτείτε, δεν υπήρχαν η τηλεόραση και ο κινηματογράφος. Αρα, το έργο τους ήταν πολύ σοβαρό. Οι ηθοποιοί έβγαζαν το ψωμί τους πολύ δύσκολα. Μπορεί να άλλαξαν οι εποχές, αλλά ουσιαστικά τα βασικά συστατικά μιας περιοδείας, με τα σκηνικά, τους παραγωγούς, υπάρχουν μέχρι σήμερα, είναι σχεδόν παρόμοια, μέχρι και κάποιοι όροι και ατάκες, κι έτσι βλέπουμε πως το επάγγελμά μας παραμένει ζωντανό ανά τους αιώνες, ένα επάγγελμα που το χαρακτηρίζει η σάτιρα, είναι μια παρεμβατική τέχνη μέσα στην κοινωνία το θέατρο. Η θεατρική περιοδεία μέχρι σήμερα έχει τους ίδιους μηχανισμούς, την ίδια φιλοσοφία, για το πώς ανεβαίνει ένα έργο, απλώς σήμερα έχουμε φορτηγά, φωτισμούς και μένουμε σε ξενοδοχεία, πηγαίνουμε από το ένα μέρος στο άλλο με πούλμαν και όχι με άμαξες.
Νιώθω ότι είστε βαθιά συγκινημένη ή κάνω λάθος;
Οχι, δεν κάνετε λάθος. Πώς να μην είμαι συγκινημένη όταν εγώ σήμερα μιλάω για τη δουλειά των ηθοποιών του χθες και κάνω μια παράσταση για τη ζωή τους; Η Ζωή Βουδούρη, μια ηθοποιός των μπουλουκιών την οποία είχα την τιμή να γνωρίσω, μια ηθοποιός με ήθος, με γνώση, γλυκύτατη, μου είχε περιγράψει τις συνθήκες των μπουλουκιών και είχα μείνει άφωνη. Αυτή η γυναίκα είχε μεγάλη αντοχή, είχε σκληραγωγηθεί και αυτή η προίκα της αντοχής, την οποία πλέον είχε στα γυρίσματα, μπορεί να στεκόταν όρθια για ώρες, την είχε κατακτήσει από τη θητεία της στα μπουλούκια. Η Ζωή στα τηλεοπτικά γυρίσματα ήταν πάντα σε ετοιμότητα, ήταν πάντα ευγενής, χαμογελαστή, όταν όλοι οι άλλοι είχαν καταρρεύσει. Αυτή η γυναίκα είχε μάθει τι σημαίνει σκληρή δουλειά από τα μπουλούκια.
Μπορεί σήμερα ένας ηθοποιός να βιοποριστεί μόνο μέσα από το επάγγελμά του;
Βεβαίως, αν είναι καλός και βελτιώνεται χρόνο με τον χρόνο, ναι, μπορεί να ζήσει μόνο μέσα από την υποκριτική. Αν αγαπάει, βέβαια, την υποκριτική. Επειδή ήμουν για χρόνια δασκάλα σε δραματικές σχολές, έχω δει εξαιρετικούς μαθητές μου να ασχολούνται με το επάγγελμα και να ζουν καλά, αξιοπρεπώς. Θα μου πείτε ότι τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει πολλές δραματικές σχολές και αποφοιτούν πολλοί ηθοποιοί. Υπάρχουν όντως πολλές δραματικές σχολές σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη και τα πράγματα έχουν δυσκολέψει. Εγώ, ως δασκάλα, ακόμα και έτσι, και με αυτή την πληθώρα σχολών, λέω στους μαθητές μου να ασχοληθούν με αυτό που αγαπούν, να εργαστούν σκληρά και να κοιτάνε μπροστά, οι ευκαιρίες θα βρεθούν. Οι θιασάρχες θα ενδιαφερθούν, και θα το κάνουν για τα άλογα που τρέχουν μπροστά, όχι για το κοπάδι, γι’ αυτό ας κοιτάξουν να τρέξουν μπροστά. Οπότε, τρέξτε. Ο ηθοποιός χρειάζεται συνεχή καλλιέργεια, αγάπη για τον πολιτισμό και λίγη τύχη. Αλλά η τύχη δεν χρειάζεται μόνο στο δικό μας επάγγελμα, χρειάζεται γενικότερα σε όλα τα επαγγέλματα.
Η φράση «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω» εμφανίζεται στο Μαντείο των Δελφών και ουσιαστικά προτρέπει αυτόν που βρίσκεται σε πόλεμο ή σε κίνδυνο να σώσει πρώτα από όλα τον εαυτό του. Στη ζωή πρέπει να μεριμνούμε για εμάς;
Φυσικά. Η προσωπική ευθύνη, η ατομική ευθύνη, είναι πολύ σημαντική στη ζωή. Ο υπεύθυνος άνθρωπος, λοιπόν, πρώτα από όλα αγαπά και σέβεται τον εαυτό και μετά τον συνάνθρωπό του. Αυτός είναι μονόδρομος. Αγαπάμε τον εαυτό μας και μετά αγαπάμε με τον ίδιο τρόπο τους άλλους, θέλουμε το καλό τους. Για να φτάσεις σε αυτή τη συνειδητότητα της αλληλεγγύης πρέπει να κάνεις αρχικά μια ενδοσκόπηση προσωπική, για να καταλάβεις ποιος είσαι, τι θες, τι σου αρέσει, τι δεν σου αρέσει, να αναλάβεις την ευθύνη των πράξεών σου. Ετσι εξελισσόμαστε, έτσι αλλάζουμε. Η μεγάλη αλλαγή στον κόσμο θα έρθει αν ο καθένας μας αλλάξει πρώτα απ’ όλα τον εαυτό του και τον κάνει λίγο καλύτερο.
Πάντως, από τα πιο ωραία έργα που έχετε σκηνοθετήσει τελευταία είναι η παράσταση με τίτλο «Απόρρητο». Πολύ επίκαιρη. Μιλάει για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Από πού πηγάζει η ανάγκη σας να επικοινωνήσετε σύγχρονα θέματα;
Μα η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι πια μέσα στη ζωή μας. Ο καθρέφτης μας. Φαντάζει τόσο κοντά μας, είναι άμεση, φιλική, έξυπνη, βοηθητική, συμβουλευτική. Το σκοτεινό της σημείο είναι ότι, ναι, μπορεί να εξηγήσει πολλά πράγματα, αλλά δεν ξέρει από συναισθήματα. Δεν είναι άνθρωπος…
Φέτος περιοδεύει και το παιδικό έργο «Η Μάσα και ο Αρκούδος». Δική σας σκηνοθεσία και αυτό. Πώς καταπιαστήκατε με το παιδικό θέατρο;
Ο «Αρκούδος» βγήκε και πάλι σε περιοδεία και πάει περίφημα. Το παιδικό θέατρο έχει μπει για τα καλά στη ζωή μου εδώ και τρία χρόνια. Για μένα το παιδικό θέατρο είναι πολύ σημαντικό. Πάντα μου άρεσε. Νιώθω τρομερή ελευθερία, φαντασία. Μου αρέσει να επικοινωνώ με τα παιδιά. Τα παιδιά είναι αληθινά. Αν δεν τους αρέσει αυτό που βλέπουν, θα αποδράσουν, θα πάνε αλλού.
Εχετε ασχοληθεί, όμως, και με το νεανικό θέατρο…
Ναι. Σκηνοθέτησα την παράσταση «Ο Σεργκέι ήταν και πολύ βλάκας», ένα έργο μαύρη κωμωδία, πολύ ενδιαφέρον, που δουλεύτηκε πολύ ομαδικά με καλούς συνοδοιπόρους και αυτό αναγνωρίστηκε από τους θεατές. Ο Σεργκέι είναι ένας νέος που αφήνει στον προσωπικό του χώρο να εισβάλουν, καθώς είναι προγραμματιστής, πολλά ξένα στοιχεία, πολλές εφαρμογές, και να τον χειραγωγήσουν. Μπορεί το κείμενο να είναι αλληγορικό και ακραίο και να υπάρχει μεγάλη μεταφορά, αλλά ο θεατής φεύγει από την παράσταση με μεγάλα ερωτήματα, τα οποία και θα πάρει μαζί του στο σπίτι για τροφή. Μέσα στην πανδημία, για σκεφτείτε λίγο, ο κόσμος μας ήταν το διαδίκτυο. Ο,τι μας έλεγαν το πιστεύαμε, γιατί δεν βγαίναμε έξω να συναναστραφούμε με τον κόσμο. Αρα, αν ζούμε πολύ μέσα στο σπίτι κλεισμένοι, είμαστε παγιδευμένοι.
Την αγαπάτε την τηλεόραση. Τα τελευταία χρόνια σάς έχουμε δει από τους «Παγιδευμένους» μέχρι τον «Αγιο Ερωτα», σε διαφορετικούς ρόλους, και όλοι τους έγιναν πολύ αγαπητοί…
Η τηλεόραση μου δημιουργεί μεγάλη ευφορία, γιατί επικοινωνώ με ένα κοινό που δεν μπορεί να με δει στο θέατρο. Η άνθηση της ελληνικής μυθοπλασίας οφείλεται στο ότι πολλοί καλοί ηθοποιοί που έκαναν μόνο θέατρο ξεφοβήθηκαν την τηλεόραση και ενέδωσαν στη μυθοπλασία. Ηρθαν στο γυαλί πολλοί σημαντικοί ηθοποιοί, πολλοί και σοβαροί, και αυτό ήταν ένα ωραίο βήμα προς την ποιοτική τηλεόραση. Της έδωσαν ποιότητα. Πρόσφεραν ποιότητα στην τηλεόραση και οι παραγωγοί έριξαν χρήμα και αρκετές παροχές, και αυτό δεν ήταν κάτι απλό. Η μυθοπλασία στην Ελλάδα είναι ακριβό σπορ, ακριβή διασκέδαση, δεν είναι θέατρο. Το θέατρο, ευτυχώς, κρατά ακόμη φθηνό το εισιτήριο, σαν να βγαίνεις, να πιεις δυο ποτά σε ένα μπαρ. Και αυτό που σου δίνει το θέατρο, αυτή η ψυχαγωγία, δεν συγκρίνεται με τίποτα. Το θέατρο δεν είναι απαγορευτικό στην Ελλάδα, ακόμη.
Πώς βλέπετε τους Ελληνες σήμερα;
Κουρασμένους από την προσπάθεια. Με πολύ κόπο τα φέρνουν εις πέρας, με πολύ κόπο φροντίζουν την οικογένειά τους, κάνουν τρεις δουλειές για να τα καταφέρουν, ακόμα και το να μιλήσουν κάποιες φορές με τους οικείους τους, με φίλους τους φαντάζει άθλος. Η διέξοδος από αυτόν τον μόχθο είναι να δουν ότι αυτό δεν το περνάνε μόνο αυτοί αλλά όλος ο κόσμος, παγκόσμια, και τουλάχιστον εμείς στην Ελλάδα, σε αντίθεση με τις χώρες του Βορρά, έχουμε ωραία φύση, ήλιο, περιβάλλον. Σκεφτείτε να είσαι γυναίκα σήμερα και να ζεις στο Ιράν, στο Αφγανιστάν, μέσα στην οπισθοδρόμηση; Είναι ακόμη ωραία να ζεις στην Ελλάδα. Επίσης, διέξοδος είναι η τέχνη, το θέατρο βάζει πολύ ωραία, ισχυρά ερωτήματα στον θεατή, αρκεί ο σκηνοθέτης, ο ηθοποιός, ο συγγραφέας να έχει να πει και να καταθέσει πράγματα στον θεατή και να βρει τον τρόπο για να διεισδύσει.
