Τι έχουν αποδείξει η βυζαντινή χιλιετία και οι αρχαιοελληνικές και νεοελληνικές περιπέτειες κάθε φορά που το έθνος ζητά αρωγή από το εξωτερικό
Eπιπροσθέτως παραχωρούμε στους Βενετούς τα εργαστήρια μαζί με τους επάνω ορόφους που βρίσκονται στη συνοικία του Περάματος (σημείο επιβίβασης για τη συνοικία του Γαλατά), που εκτείνεται από την Εβραϊκή Πύλη ως την Πύλη της Βίγλας, όπου ζουν Βενετοί και Ελληνες και [τους παραχωρούμε] τρεις σκάλες που καταλήγουν σ’ αυτή την περιοχή […]. Δίνεται επίσης στους Βενετούς το δικαίωμα να κάνουν εμπόριο με κάθε λογής εμπορεύματα σ’ όλα τα μέρη της Ρωμανίας, γύρω από τη μεγάλη Λαοδίκεια, την Αντιόχεια, τη Μάμιστρα, τα Αδανα, την Ταρσό, την Αττάλεια, τη Στρόβιλο, τη Χίο, τον Θεολόγο (Εφεσος), τη Φώκαια, το Δυρράχιο, την Αυλώνα, την Κορυφώ (Κέρκυρα), τη Βονδίτσα (Βόνιτσα), τη Μεθώνη, την Κορώνη, τη Ναυπλία (Ναύπλιο), την Κόρινθο, τις Θήβες, την Αθήνα, τον Εύριπο (Χαλκίδα), τη Δημητριάδα, τη Θεσσαλονίκη, τη Χρυσόπολη, το Περιθεώριον, την Αβυδο, τη Ραιδεστό, την Αδριανούπολη, την Απρο, την Ηράκλεια, τη Σηλυμβρία, και την ίδια τη Μεγαλόπολη (Κωνσταντινούπολη) και γενικά όλα τα μέρη που είναι κάτω από την εξουσία της ευσεβούς και ελεήμονος Εξοχότητάς μας, χωρίς να πληρώνουν εντελώς τίποτε για τις δραστηριότητές τους, δηλ. το κομμέρκιον και τους άλλους δασμούς που μπαίνουν στο δημόσιο ταμείο, το ξυλοκάλαμον, το λιμεν(ι)ατικόν, το ποριατικόν, το κανίσκιον, τις εξαφόλλεις, το αρχοντίκιον και τους άλλους εμπορικούς δασμούς. Σε όλους αυτούς τους τόπους η αυτοκρατορική μου εξουσία τους δίνει το δικαίωμα να μη δέχονται οποιοδήποτε έλεγχο».
Απόσπασμα από το χρυσόβουλο* του 1082 του Αλέξιου Α΄ Κομνηνού, με το οποίο προβλέπονται μια σειρά από προνόμια στους Βενετούς. S. Borsari, ‘II crisobullo di Alessio I per Venezia’, Annali dell’ Istituto Italiano per gli studi storici, 11 (1969-70), σ.σ. 111-131.
Με το χρυσόβουλο του 1082 ο Αλέξιος Κομνηνός, ουσιαστικά, έδινε «τα κλειδιά» του θησαυροφυλακίου της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στους Βενετούς. Το αίτιο της εκχώρησης των πρωτοφανών εμπορικών δικαιωμάτων στην ανερχόμενη δύναμη της Βενετίας ήταν η ανασφάλεια, ο φόβος της υστέρησης στην αντιμετώπιση των Νορμανδών. Το βυζαντινό ναυτικό δεν ήταν σε καλή κατάσταση, οι Βενετοί δραστηριοποιούνταν έντονα στην Αδριατική, ενώ ανέπτυσσαν έτι περαιτέρω τον εμπορικό και πολεμικό στόλο τους.
Ο Αλέξιος νόμιζε ότι παραχωρώντας αφειδώς δυνατότητες στο πεδίο του χρήματος θα εξασφάλιζε νομιμόφρονα όπλα και θα απέκρουε τους Νορμανδούς, οι οποίοι σε αυτή τη συγκυρία θεωρήθηκαν περισσότερο απειλητικοί απ’ ό,τι επρόκειτο να αποδειχθεί ότι ήταν η λυκοφιλία με τους φιλόδοξους Βενετούς. Η επικείμενη πολιορκία του λιμανιού και του φρουρίου του Δυρραχίου από το στράτευμα του Νορμανδού Ροβέρτου Γυισκάρδου φάνταζε στον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό σαν μια κρίσιμη πρόκληση κι έτσι αποφάσισε να ζητήσει τη βοήθεια των -τύποις- υπηρετών (αν όχι υποτελών) του Βενετών και συγκεκριμένα από τον δόγη Ντομένικο Σίλβιο.
Ενα από τα επαναλαμβανόμενα συμπεριφορικά μοτίβα της ηγεσίας, που οδήγησαν τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία στην κατάλυσή της πρώτα από τους Φράγκους και έπειτα από τους Οθωμανούς, ήταν η σύναψη συμμαχίας με τον επόμενο μεγάλο εχθρό για την αντιμετώπιση του προηγουμένου. Αρκετοί βυζαντινοί αυτοκράτορες εκχωρούσαν στον πρόσκαιρο σύμμαχο όλα τα εφόδια, τα προνόμια, την αίγλη αλλά και τις υποδομές ώστε στη συνέχεια να ηττηθούν οι ίδιοι ή οι διάδοχοί τους από εκείνον.
Ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός με την ολέθρια απόφασή του να προσφέρει στη Βενετία τη δυνατότητα να κυριαρχήσει εμπορικά στη βυζαντινή επικράτεια εξασφάλισε ό,τι χρειαζόταν για να προκύψει η συμφορά της Αλωσης του 1204, τότε που οι Φράγκοι πλιατσικολόγησαν με τέτοια ένταση, βουλιμία και συστηματικότητα ώστε ανάγκασαν τον Γάλλο χρονικογράφο Γοδεφρείδο Βιλλεαρδουίνο (1160-1213), που συμμετείχε και εξιστόρησε τα γεγονότα της Δ΄ Σταυροφορίας, να παραδεχτεί ότι «από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, ποτέ, σε καμία πόλη, δεν κατακτήθηκαν τόσα λάφυρα»**.
Η βυζαντινή χιλιετία και οι αρχαιοελληνικές και νεοελληνικές περιπέτειες έχουν αποδείξει ότι η προσφυγή σε βοήθεια από τη Δύση ή την Ανατολή για αναπλήρωση ισχύος και αρωγή για αντιμετώπιση ανάγκης προλειαίνει το έδαφος για να αφαιρεθεί ακόμα μεγαλύτερη ισχύ από το εθνικό σώμα και τις κρατικές δομές.
Το μόνο που μπορεί να εξασφαλίζεται σχετικά ανώδυνα από τον διεθνή περίγυρο είναι η ανοχή στη δράση μας και η αποδοχή τετελεσμένων γεγονότων που έχουμε προκαλέσει. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις τα ανταλλάγματα που ζητούνται είναι μεγαλύτερα από τη βλάβη που θα υποστούμε άνευ της βοηθείας «συμμάχων».
* Χρυσόβουλα ήταν τα αυτοκρατορικά διατάγματα που έφεραν χρυσή σφραγίδα στη μεταξωτή ταινία, η οποία τα συνόδευε.
** Γοδεφρείδος Βιλλεαρδουίνος «Η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης», εκδ. Χατζηνικολή.
Παναγιώτης Λιάκος
