Το δίλημμα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως επιλογή μηδενικού αθροίσματος, καθώς η πλέον βιώσιμη στρατηγική φαίνεται ότι είναι ένας συνδυασμός των δύο προσεγγίσεων
Γράφει ο Στάθης Κυριακίδης*
Η συζήτηση σχετικά με το μέλλον του ΝΑΤΟ και την ευρωπαϊκή ασφάλεια έχει επανέλθει δυναμικά, ιδίως μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 και τη σταδιακή μετατόπιση της στρατηγικής προσοχής των Ηνωμένων Πολιτειών προς τον Ινδο-ειρηνικό. Παράλληλα η «απροθυμία» των Ευρωπαίων συμμάχων να συνδράμουν τις ΗΠΑ στις επιχειρήσεις στο Ιράν, κάτι για το οποίο ούτε ρωτήθηκαν αλλά ούτε και συμφώνησαν από πριν, αναζωπύρωσε τα σενάρια. Στο πλαίσιο αυτό, δύο βασικά στρατηγικά μοντέλα αναδεικνύονται ως εναλλακτικές προσεγγίσεις για τη διασφάλιση της ευρωπαϊκής άμυνας: αφενός, η ιδέα ενός «ευρωπαϊκού ΝΑΤΟ» χωρίς την ενεργό συμμετοχή των ΗΠΑ και, αφετέρου, η επιδίωξη πλήρους στρατιωτικής αυτονομίας της Ευρωπαϊκής Ενωσης (Ε.Ε.). Και τα δύο μοντέλα έχουν πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα αναφορικά με τη στρατηγική, τη θεσμική και την επιχειρησιακή τους διάσταση.
Η έννοια του «ευρωπαϊκού ΝΑΤΟ» αναφέρεται σε μια υποθετική μετεξέλιξη της Συμμαχίας, όπου οι ευρωπαϊκές χώρες (με τη συμμετοχή και του Καναδά) θα αναλάμβαναν τη συλλογική άμυνα, ενδεχομένως σε ένα σενάριο μειωμένης ή ακόμα και ανύπαρκτης αμερικανικής συμμετοχής. Το ΝΑΤΟ, από την ίδρυσή του το 1949, αποτελεί τον βασικό πυλώνα της ευρωπαϊκής ασφάλειας, παρέχοντας ένα δοκιμασμένο σύστημα διοίκησης και ελέγχου (C2), επιχειρησιακής σχεδίασης (operational planning) και επιχειρησιακής εκπαίδευσης (διακλαδικές ασκήσεις).
Η Συμμαχία διαθέτει ολοκληρωμένη δομή διοίκησης σε στρατηγικό, επιχειρησιακό και τακτικό επίπεδο, με συνολικά οκτώ διακλαδικά στρατηγεία: Δύο στο στρατηγικό, ήτοι Allied Command Operations (ACO, Mons, Βέλγιο) και Allied Command Transformation (ACT, Norfolk, ΗΠΑ), τρία στο επιχειρησιακό Joint Force Commands (Naples, Brunssum, Norfolk) καθώς και τρία «κλαδικά» στο επίπεδο του θεάτρου επιχειρήσεων (επιχειρησιακό/τακτικό), LANDCOM (Σμύρνη, Τουρκία), MARCOM (Northwood, Η.Β.) και AIRCOM (Ramstein, Γερμανία). Επίσης διαθέτει τη Διοίκηση Διοικητικής Μέριμνας (Allied Joint Support and Enabling Command, Ulm, Γερμανία) και ικανό αριθμό διακλαδικών στρατηγείων, όπως το NRDC-GR στη Θεσσαλονίκη, που συγκροτούν τη δομή δυνάμεων του ΝΑΤΟ (τακτικό/επιχειρησιακό επίπεδο).
Επίσης, διαθέτει μηχανισμούς τυποποίησης (Standardization) και διαλειτουργικότητας (Interoperability) που έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικοί σε πολυάριθμες επιχειρήσεις. Οπως επισημαίνει το ΝΑΤΟ, η συλλογική άμυνα βασίζεται στην αρχή της αλληλεγγύης και της κοινής ευθύνης, όπως αυτή αποτυπώνεται στο άρθρο V της Συνθήκης της Ουάσινγκτον, το οποίο προβλέπει ότι επίθεση εναντίον ενός Συμμάχου θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.
Ενα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα ενός «ευρωπαϊκού ΝΑΤΟ» είναι η αξιοποίηση υφιστάμενων στρατιωτικών δυνατοτήτων και θεσμικών μηχανισμών. Οι ευρωπαϊκές χώρες δεν θα χρειαστεί να δημιουργήσουν από το μηδέν ένα νέο σύστημα συλλογικής άμυνας, αλλά θα μπορούσαν να ενισχύσουν το υπάρχον πλαίσιο μέσω αυξημένων αμυντικών δαπανών και ανάληψης μεγαλύτερων διοικητικών ευθυνών. Επιπλέον, το ΝΑΤΟ περιλαμβάνει χώρες εκτός Ε.Ε., όπως ο Καναδάς (εκτός Ευρώπης), το Ηνωμένο Βασίλειο, η Νορβηγία και η Τουρκία, οι οποίες διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Η συμμετοχή αυτών των κρατών ενισχύει τη γεωστρατηγική συνοχή της Συμμαχίας και διασφαλίζει την κάλυψη περιοχών ιδιαίτερης σημασίας, όπως η Αρκτική, η Μεσόγειος και η Μέση Ανατολή.
Ωστόσο, η απουσία των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ θα δημιουργούσε, προφανώς, σημαντικά στρατηγικά και επιχειρησιακά κενά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ο μεγαλύτερος αμυντικός δρων της Συμμαχίας, συνεισφέροντας το μεγαλύτερο ποσοστό των συνολικών αμυντικών δαπανών και παρέχοντας κρίσιμες δυνατότητες, όπως στρατηγικές μεταφορές, πληροφορίες και επιτήρηση (ISR), διοίκηση και έλεγχο (C4ISR), πυρηνική αποτροπή και προηγμένα οπλικά συστήματα. Χωρίς αυτές τις δυνατότητες ένα «ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ» θα απαιτούσε τεράστιες επενδύσεις και σημαντικό χρονικό διάστημα για να καταστεί επιχειρησιακά αξιόπιστο. Επιπλέον, η πολιτική συνοχή μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών δεν είναι δεδομένη, καθώς οι διαφορετικές στρατηγικές αντιλήψεις και προτεραιότητες απειλής ενδέχεται να δυσχεράνουν τη λήψη αποφάσεων σε ένα περιβάλλον χωρίς την αμερικανική ηγεσία.
Στρατιωτική αυτονομία
Από την άλλη πλευρά, η έννοια της στρατιωτικής αυτονομίας της Ε.Ε. αναφέρεται στην ικανότητα της Ενωσης να ενεργεί αυτόνομα στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας. Η ιδέα αυτή συνδέεται με την Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας (ΚΠΑΑ) και έχει ενισχυθεί τα τελευταία χρόνια μέσω πρωτοβουλιών, όπως η Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία (PESCO), το Ευρωπαϊκό Ταμείο Αμυνας (EDF) και η Στρατηγική Πυξίδα (Strategic Compass). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «Readiness 2030», υπογραμμίζει την ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανικής και τεχνολογικής βάσης, καθώς και της αύξησης των επενδύσεων σε κοινές προμήθειες και καινοτομία.
Η στρατιωτική αυτονομία της Ε.Ε. παρουσιάζει σημαντικά πλεονεκτήματα. Πρώτον, ενισχύει την πολιτική και στρατηγική κυριαρχία της Ευρώπης, επιτρέποντας στην Ενωση να ενεργεί ανεξάρτητα όταν τα συμφέροντά της δεν ταυτίζονται με εκείνα των ΗΠΑ. Δεύτερον, αξιοποιεί τα μοναδικά θεσμικά και οικονομικά εργαλεία της Ε.Ε., όπως η ενιαία αγορά, οι χρηματοδοτικοί μηχανισμοί και η κανονιστική ισχύς, για την ανάπτυξη μιας ισχυρής αμυντικής βιομηχανικής βάσης. Τρίτον, συμβάλλει στη μείωση του κατακερματισμού των ευρωπαϊκών εξοπλιστικών προγραμμάτων και την ενίσχυση της διαλειτουργικότητας μεταξύ των κρατών-μελών.
Παρά τα πλεονεκτήματα αυτά η πλήρης στρατιωτική αυτονομία της Ε.Ε. αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις. Η Ενωση δεν διαθέτει ακόμη ολοκληρωμένη στρατιωτική δομή διοίκησης συγκρίσιμη με εκείνη του ΝΑΤΟ, ενώ η απουσία του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ε.Ε. στερεί από την Ενωση μία από τις σημαντικότερες ευρωπαϊκές στρατιωτικές και πυρηνικές δυνάμεις. Επιπλέον, η μεταφορά της γαλλικής πυρηνικής αποτροπής σε ενωσιακό επίπεδο παραμένει πολιτικά και θεσμικά αβέβαιη. Ακόμα ένα σημαντικό ζήτημα είναι ο κίνδυνος επικάλυψης (duplication) μεταξύ των δομών του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε., γεγονός που θα μπορούσε να οδηγήσει σε αναποτελεσματική χρήση πόρων και σε θεσμικές τριβές.
Εφαρμόσιμη επιλογή
Συγκριτικά, το «ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ» εμφανίζεται ως πιο άμεσα εφαρμόσιμη επιλογή, καθώς βασίζεται σε υφιστάμενες δομές και μηχανισμούς. Αντίθετα, η στρατιωτική αυτονομία της Ε.Ε. αποτελεί περισσότερο ένα μακροπρόθεσμο στρατηγικό εγχείρημα που απαιτεί σημαντικές επενδύσεις, πολιτική βούληση και θεσμική εμβάθυνση. Ωστόσο, τα δύο μοντέλα δεν είναι κατ’ ανάγκην αμοιβαία αποκλειόμενα. Αντιθέτως, πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι η ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας εντός του πλαισίου του ΝΑΤΟ αποτελεί την πιο ρεαλιστική και αποτελεσματική προσέγγιση για το άμεσο μέλλον.
Η συμπληρωματικότητα μεταξύ ΝΑΤΟ και Ε.Ε. έχει αναγνωριστεί επίσημα και από τους δύο οργανισμούς. Οι κοινές δηλώσεις ΝΑΤΟ – Ε.Ε. υπογραμμίζουν ότι η ανάπτυξη ισχυρότερων ευρωπαϊκών αμυντικών δυνατοτήτων πρέπει να ενισχύει τη Συμμαχία και να αποφεύγει την άσκοπη επικάλυψη. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει στην Ε.Ε. να αναπτύξει μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία, ενώ παράλληλα διατηρείται η διατλαντική σύνδεση που αποτελεί θεμέλιο της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Συμπερασματικά, το δίλημμα μεταξύ «ευρωπαϊκού ΝΑΤΟ» και «στρατιωτικής αυτονομίας της Ε.Ε.» δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως επιλογή μηδενικού αθροίσματος. Το πρώτο μοντέλο προσφέρει άμεση επιχειρησιακή αξιοπιστία και αξιοποιεί την υφιστάμενη διατλαντική αρχιτεκτονική ασφάλειας, ενώ το δεύτερο ενισχύει τη μακροπρόθεσμη στρατηγική κυριαρχία και ανθεκτικότητα της Ευρώπης. Η πλέον βιώσιμη στρατηγική φαίνεται ότι είναι ένας συνδυασμός των δύο προσεγγίσεων: η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής ικανότητας και αυτονομίας στο πλαίσιο μιας συμπληρωματικής και ισχυρής συνεργασίας με το ΝΑΤΟ. Με τον τρόπο αυτόν η Ευρώπη μπορεί να διασφαλίσει τόσο την άμεση ασφάλειά της όσο και τη μακροπρόθεσμη στρατηγική της ανεξαρτησία, συμβάλλοντας παράλληλα στη σταθερότητα του ευρωατλαντικού χώρου.
*Υποναύαρχος (ε.α.),στρατηγικός αναλυτής και μέλος του επιστημονικού συμβουλίου του Strategy International.
