Μια από τις πιο βίαιες διαδικασίες του Σύμπαντος, η καταστροφή ενός άστρου από μαύρη τρύπα, οδήγησε πρόσφατα σε ένα φαινόμενο που ξεπέρασε σε ένταση κάθε αντίστοιχη έκρηξη γνωστή μέχρι σήμερα. Η ανακάλυψη, που αρχικά εντυπωσίασε τους αστρονόμους, αποδείχθηκε στη συνέχεια ακόμη πιο περίπλοκη απ’ όσο περίμεναν.
Το φαινόμενο έλαβε την επίσημη κωδική ονομασία AT2024wpp, ενώ έγινε ευρύτερα γνωστό με το προσωνύμιο «Whippet». Κατά τη διάρκειά του απελευθερώθηκε, για σύντομο διάστημα, ποσότητα ενέργειας ισοδύναμη με αυτή που θα εξέπεμπαν 400 δισεκατομμύρια ήλιοι, μέγεθος που την καθιστά ισχυρότερη από κάθε τυπική έκρηξη σουπερνόβα και τη λαμπρότερη έκρηξη που έχει καταγραφεί ποτέ από κατάρρευση άστρου.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η αλληλουχία των γεγονότων ξεκίνησε όταν ένα μαζικό άστρο βρέθηκε επικίνδυνα κοντά σε μια μαύρη τρύπα. Οι ισχυρές παλιρροϊκές δυνάμεις της τελευταίας παραμόρφωσαν και διέλυσαν σταδιακά το άστρο, με τμήμα της ύλης του να σχηματίζει έναν εξαιρετικά θερμό δίσκο γύρω από τη μαύρη τρύπα.
Καθώς το υλικό αυτό σπειροειδώς κατευθυνόταν προς το κέντρο, παρήγαγε έντονη ακτινοβολία Χ και έναν ισχυρό αέριο άνεμο, ο οποίος συγκρούστηκε με μάζες αερίου που το ίδιο το άστρο είχε αποβάλει πριν καταστραφεί οριστικά.
Ο επικεφαλής της έρευνας, Ντάνιελ Πέρλι, αναπληρωτής καθηγητής Αστροφυσικής στο Liverpool John Moores University, παρουσίασε τα ευρήματα στο ετήσιο συνέδριο της Αμερικανικής Αστρονομικής Εταιρείας, χαρακτηρίζοντας το εύρημα σπάνιο και ιδιαίτερα εντυπωσιακό παράδειγμα μαύρης τρύπας που διαλύει έναν συνοδό αστέρα και τρέφεται από το υλικό του.
Παρόμοιες περιπτώσεις καταστροφής άστρων από μαύρες τρύπες, γνωστές ως Παλιρροϊκά Γεγονότα Διάσπασης, έχουν παρατηρηθεί και στο παρελθόν. Ωστόσο, το Whippet ξεχωρίζει λόγω της ασυνήθιστα υψηλής ενέργειας, της ταχύτατης εξέλιξής του και της εξαιρετικής του λαμπρότητας. Κατατάσσεται στη σπάνια κατηγορία εκρήξεων LFBOT (Luminous Fast Blue Optical Transients), που χαρακτηρίζονται από έντονη μπλε και υπεριώδη ακτινοβολία και πολύ ταχύτερη εξασθένηση σε σχέση με μια συνηθισμένη σουπερνόβα.
Η πρώτη ανίχνευση του φαινομένου έγινε από την Άννα Χο, επίκουρη καθηγήτρια Αστρονομίας στο Cornell University, με τη βοήθεια του τηλεσκοπίου Zwicky Transient Facility στο Αστεροσκοπείο Palomar της Καλιφόρνιας, λίγο μετά την άφιξη του φωτός του στη Γη. Μέσα σε 24 ώρες, το Liverpool Telescope στα Κανάρια Νησιά και ο δορυφόρος Swift της NASA επιβεβαίωσαν την έντονα μπλε φύση του αντικειμένου και τις ισχυρές εκπομπές ακτίνων Χ.
Οι μετρήσεις απόστασης απέδειξαν ότι η ενέργεια της έκρηξης ήταν πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι θα δικαιολογούσε μια απλή σουπερνόβα, ενώ η ακραία θερμοκρασία και ο ρυθμός εξέλιξης του φαινομένου παρέπεμπαν ξεκάθαρα σε διάσπαση άστρου από μαύρη τρύπα.
Ο Πέρλι σημείωσε πως, παρότι η ομάδα είχε ήδη υποψίες για το τι επρόκειτο να παρατηρήσει, το τελικό αποτέλεσμα ξεπέρασε κάθε προσδοκία, καθώς επρόκειτο για τη λαμπρότερη έκρηξη αυτού του τύπου που έχει καταγραφεί ποτέ. Πρόσθεσε ότι τέτοιες παρατηρήσεις δεν συμβάλλουν μόνο στον εντοπισμό μαύρων τρυπών, αλλά διαφωτίζουν και το πού βρίσκονται, πώς σχηματίζονται και πώς εξελίσσονται.
Η παρατήρηση του Whippet έδωσε στους επιστήμονες μια σπάνια ευκαιρία να μελετήσουν κάτι που κανονικά δεν είναι ορατό. Το νέφος αερίου που περιβάλλει ένα άστρο ελάχιστο διάστημα πριν καταστραφεί.
Ένα ισχυρό κρουστικό κύμα διαδόθηκε προς τα έξω με ταχύτητα περίπου το 20% της ταχύτητας του φωτός, συγκρούστηκε με πυκνές μάζες αερίου και εξασθένησε απότομα έξι μήνες αργότερα, στιγμή που, σύμφωνα με τους ερευνητές, αντιστοιχεί στο σημείο όπου το κύμα συνάντησε το εξωτερικό όριο μιας «φυσαλίδας» αερίου, δημιουργημένης από ύλη που το άστρο είχε αποβάλει πριν τη διάλυσή του.
Το περιβάλλον αυτό ενίσχυσε δραματικά τη φωτεινότητα του φαινομένου: ο δίσκος προσαύξησης γύρω από τη μαύρη τρύπα παρήγαγε ακτίνες Χ και ισχυρό αέριο άνεμο, ο οποίος, συγκρουόμενος με το προϋπάρχον υλικό του άστρου, δημιούργησε την έντονη μπλε-υπεριώδη λάμψη των πρώτων ημερών. Ακολούθησαν στη συνέχεια εκπομπές σε ραδιοκύματα και χιλιοστομετρικά μήκη κύματος.
Καθώς η λάμψη του φαινομένου άρχισε να μειώνεται, εμφανίστηκε ένα ιδιαίτερα περίεργο στοιχείο. Οι αρχικές παρατηρήσεις από τα τηλεσκόπια Keck, Magellan και Very Large Telescope δεν εντόπισαν σχεδόν καμία αναγνωρίσιμη χημική υπογραφή. Αργότερα, όμως, εντοπίστηκαν ασθενή ίχνη υδρογόνου και ηλίου, με το ήλιο να κινείται προς τη Γη με ταχύτητα άνω των 6.000 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο, ένδειξη ότι κάποια συμπαγής δομή είχε καταφέρει να επιβιώσει από την αρχική καταστροφή.
Η ερευνητική ομάδα θεωρεί πιθανότερο να πρόκειται για ύλη που αποσπάστηκε από τον πυρήνα του άστρου την ώρα της διάσπασής του από τη μαύρη τρύπα. Μια πιο τολμηρή ερμηνεία, ωστόσο, εξετάζει το ενδεχόμενο ένα τρίτο σώμα του συστήματος, ενδεχομένως ένα δεύτερο άστρο, να επλήγη από τον άνεμο σωματιδίων και την ακτινοβολία Χ που εξέπεμψε η μαύρη τρύπα κατά τη διαδικασία.
