Στον κόσμο των χρησμών και των αινιγμάτων των αρχαίων Ελλήνων

Στο ιερό του Απόλλωνα, στους Δελφούς, ένας άνδρας περιμένει με αγωνία να ακούσει τον χρησμό της Πυθίας. Εχει διανύσει μεγάλη απόσταση, έρχεται από πολύ μακριά και αναζητά μια απάντηση για το μέλλον του. Θα είναι επιτυχημένο το ταξίδι που σχεδιάζει; Θα επιστρέψει ζωντανός από τον πόλεμο; Οι φράσεις, όμως, που ακούει δεν είναι ούτε απλές ούτε κατανοητές.

• Συνέντευξη στη Γιώτα Βαζούρα

Ο χρησμός ήταν τις περισσότερες φορές στα μαντεία της αρχαιότητας διφορούμενος και η σωστή ερμηνεία του αποδεικνυόταν τελικά εξίσου δύσκολη με την επίλυση ενός αινίγματος.  Σε αυτόν τον συναρπαστικό κόσμο των αινιγμάτων, των χρησμών και των ονείρων μάς ταξιδεύει ο Ιταλός καθηγητής κλασικής Φιλολογίας στο πανεπιστήμιο της Σιένα, Simone Beta, μέσα από το βιβλίο του «Riddles, Oracles, and Dreams: A Cultural History of Ancient Greek Enigmas», που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα αγγλικά από τις εκδόσεις «Oxford University Press». Μελετώντας περισσότερα από 200 αινίγματα, χρησμούς και όνειρα, ο διακεκριμένος ελληνιστής φωτίζει μια λιγότερο γνωστή πλευρά του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Μιλώντας στο «ENJOY», αποκαλύπτει τις παράξενες ιστορίες που συνάντησε κατά την έρευνά του και εξηγεί γιατί, ακόμη και σήμερα, ο άνθρωπος εξακολουθεί να αναζητά σημάδια, να ερμηνεύει τα όνειρά του και να αγωνιά για όσα του επιφυλάσσει το αύριο.

Εχοντας μελετήσει περισσότερα από 200 αινίγματα, χρησμούς και όνειρα, ο Ιταλός ελληνιστής αναδεικνύει έναν κόσμο όπου οι λέξεις μπορούσαν να κρύβουν περισσότερες από μία αλήθειες, οι θεοί επικοινωνούσαν με τους θνητούς μέσα από αμφίσημα μηνύματα και ένα όνειρο μπορούσε να καθορίσει την πορεία ενός ανθρώπου. «Η γέννηση, η ζωή και ο θάνατος συνθέτουν το νόημα της ανθρώπινης διαδρομής πάνω στη γη» εξηγεί ο ίδιος. «Δεν θα πρέπει, επομένως, να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι ένα από τα πνευματικά και πολιτισμικά δημιουργήματα της ανθρωπότητας, το αίνιγμα, καταπιάνεται με αυτές τις καθοριστικές στιγμές». Αλλωστε, όπως επισημαίνει, το μεγαλύτερο αίνιγμα δεν βρίσκεται σε κάποια αρχαία επιγραφή ούτε στα λόγια μιας μυθικής Σφίγγας. Βρίσκεται στην ίδια μας την ύπαρξη. «Η ζωή είναι αναμφίβολα το μεγαλύτερο αίνιγμα απ’ όλα. Ποιοι είμαστε; Από πού ερχόμαστε; Πού πηγαίνουμε; Γι’ αυτό και όλοι οι άνθρωποι, με πρώτους τους φιλοσόφους, αναζητούσαν ανέκαθεν μια απάντηση».

Τα αινίγματα της καθημερινής ζωής

Ξεφυλλίζοντας το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του, διαπιστώνει κανείς πώς τα αινίγματα εμφανίζονταν σε όλες τις στιγμές της καθημερινότητας των αρχαίων Ελλήνων: σε συμπόσια, γάμους, γεννήσεις και παιχνίδια. «Η διαρκής παρουσία των αινιγμάτων σε αυτές τις περιστάσεις εξηγείται από το γεγονός ότι έχουν και μια λιγότερο σκοτεινή πλευρά. Αλλωστε, ένα αίνιγμα είναι και παιχνίδι, μια παιγνιώδης ανταλλαγή, ένας αθώος διαγωνισμός που μπορεί να προκαλέσει γέλιο» μας λέει ο ίδιος.

Ανάμεσα στα δεκάδες παραδείγματα που συνάντησε κατά την έρευνά του ξεχωρίζει ένα παράξενο αίνιγμα που διασώζεται στην «Παλατινή Ανθολογία», τη σπουδαιότερη συλλογή ελληνικών και βυζαντινών επιγραμμάτων. Πρόκειται για ένα αίνιγμα που θα μπορούσε κάλλιστα να ακουστεί γύρω από το τραπέζι, κατά τη διάρκεια ενός συμποσίου: «Η ζωή μου είναι αλμυρή, ο θάνατός μου γλυκός. Και τα δύο συνδέονται με το νερό. Πεθαίνω τρυπημένος από σπαθιά που δεν βάφονται με αίμα. Αν κάποιος κρύψει το πτώμα μου μέσα σε έναν ζωντανό τάφο, αμέσως λούζομαι στο αίμα των συγγενών μου».

Η λύση, όσο μακάβρια κι αν ακούγεται στην περιγραφή του, είναι ένα θαλασσινό ψάρι. Ζούσε στο αλμυρό νερό, πέθαινε στο γλυκό, κοβόταν με τα μαχαίρια του μάγειρα και κατέληγε στο στομάχι των συνδαιτυμόνων, όπου συναντούσε το περίφημο garum, μια δημοφιλή -στην αρχαιότητα- σάλτσα από ψάρια.

Το αίνιγμα που «νίκησε» ακόμη και τον Ομηρο

Οπως μας εξηγεί ο κ Beta, η ικανότητα επίλυσης ενός αινίγματος αποτελούσε, αναμφίβολα, απόδειξη ευφυΐας και σοφίας. Οποιος κατάφερνε να βρει τη σωστή απάντηση αποδεικνυόταν εξυπνότερος από εκείνον που τον είχε προκαλέσει. Ομως, η σοφία δεν ήταν απαραίτητα συνδεδεμένη με τη μόρφωση ή την κοινωνική θέση. Μια από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες είναι εκείνη του Ομήρου, του μεγαλύτερου ποιητή της αρχαιότητας, ο οποίος, σύμφωνα με την παράδοση, πέθανε από την απελπισία του επειδή δεν κατάφερε να λύσει ένα… αίνιγμα. «Ακόμη και ένας ταπεινός άνθρωπος μπορούσε να είναι σοφός, διαθέτοντας περισσότερες γνώσεις από έναν μορφωμένο»» εξηγεί στο «ENJOY» ο καθηγητής. «Η ιστορία, με λίγα λόγια, έχει ως εξής: Ο Ομηρος ρώτησε μια ομάδα ανθρώπων που επέστρεφαν από το ψάρεμα αν είχαν πιάσει τίποτα. Εκείνοι του απάντησαν: “Οσα πιάσαμε δεν τα κουβαλάμε. Οσα δεν πιάσαμε τα κουβαλάμε”. Ο Ομηρος λέγεται πώς δεν κατάφερε να το βρει. Η απάντηση σε αυτό ήταν οι ψείρες. Οσες είχαν πιάσει τις είχαν πετάξει στη θάλασσα. Οσες δεν είχαν πιάσει εξακολουθούσαν να τις έχουν πάνω τους. Ακόμη και ένας μεγάλος σοφός, ο μεγαλύτερος ποιητής όλων των εποχών, μπορεί να ηττηθεί από κάποιον λιγότερο μορφωμένο, όπως ένας ταπεινός ψαράς, ή λιγότερο έμπειρο, όπως ένα μικρό αγόρι».

Γιατί ακόμη και οι θεοί μιλούσαν με γρίφους;

Αν τα αινίγματα αποτελούσαν μια δοκιμασία ανθρώπινης ευφυΐας, οι χρησμοί έφερναν τους θνητούς αντιμέτωπους με ακόμα ένα μεγαλύτερο μυστήριο: τις απαντήσεις των Θεών. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι κατά την αρχαιότητα προσέτρεχαν στο μαντείο των Δελφών, αναζητώντας απαντήσεις για οτιδήποτε τους απασχολούσε: την έκβαση στις πολεμικές εξορμήσεις τους και φυσικά στα προσωπικά τους διλήμματα. Ομως, οι απαντήσεις που λάμβαναν δεν ήταν πάντοτε ξεκάθαρες. Ο Απόλλωνας, άλλωστε, ήταν γνωστός και ως «Λοξίας», ακριβώς εξαιτίας της αμφίσημης φύσης των χρησμών του. Γιατί, όμω,ς ένας θεός που γνώριζε το μέλλον επέλεγε να μη μιλά με σαφήνεια; «Οι θεοί δεν είναι άνθρωποι. Εχουν διαφορετική προέλευση, ζουν χωριστά από εμάς και, επομένως, μιλούν μια γλώσσα διαφορετική από τη δική μας» μας απαντά ο καθηγητής «Εμείς είμαστε εκείνοι που πρέπει να τους κατανοήσουμε όταν μιλούν. Εμείς πρέπει να ερμηνεύσουμε τη βούλησή τους, είτε επικοινωνούν μέσω ενός χρησμού είτε με έναν πιο άμεσο και προσωπικό τρόπο, μέσα από τα όνειρα». Η ερμηνεία των θεϊκών μηνυμάτων έμοιαζε, κατά κάποιον τρόπο, με τη μετάφραση μιας άγνωστης γλώσσας. Και όπως συμβαίνει με κάθε μετάφραση, ο κίνδυνος του λάθους ήταν πάντοτε παρών.

Ενα όνειρο, μια λέξη και 470 ημέρες

Εξίσου συναρπαστικός είναι ο κόσμος των ονείρων, τα οποία οι αρχαίοι Ελληνες επιχειρούσαν να αποκωδικοποιήσουν με τα ίδια εργαλεία που χρησιμοποιούσαν για την επίλυση των αινιγμάτων: τις μεταφορές, τις αναλογίες, τα λογοπαίγνια, ακόμη και την αριθμητική αξία των γραμμάτων. Μια από τις πιο παράξενες ιστορίες που συνάντησε ο Simone Beta προέρχεται από το έργο του Αρτεμίδωρου, του σημαντικότερου ερμηνευτή ονείρων της αρχαιότητας. «Τα πιο παράξενα όνειρα είναι εκείνα των οποίων η ερμηνεία μοιάζει εντελώς αντίθετη από αυτό που θα θεωρούσαμε λογικό» μας εξηγεί και συνεχίζει: «Ενας καπετάνιος, που ετοιμαζόταν να ταξιδέψει στη Ρώμη, είδε στον ύπνο του μια μορφή και τη ρώτησε αν το ταξίδι του θα είχε αίσιο τέλος. Η απάντηση ήταν ένα κατηγορηματικό “ου”».

Τρομοκρατημένος, ο άνδρας πίστεψε ότι τον περίμενε κάποια συμφορά. Κι όμως, παρά τις δυσκολίες, έφτασε τελικά στη Ρώμη σώος και αβλαβής. Το ταξίδι του είχε διαρκέσει ακριβώς 470 ημέρες. Το μυστήριο λύθηκε χάρη στην αριθμητική αξία των αρχαίων ελληνικών γραμμάτων. Το «οὐ», η λέξη που είχε ακούσει στο όνειρό του, αποτελούνταν από δύο γράμματα: το όμικρον, με αριθμητική αξία 70, και το ύψιλον, με αξία 400. Το άθροισμά τους ήταν 470. «Αν ο καπετάνιος γνώριζε ότι στα ελληνικά τα σύμβολα που χρησιμοποιούνται για τα γράμματα του αλφαβήτου μπορούν επίσης να αντιπροσωπεύουν αριθμούς, δεν θα είχε βασανιστεί άδικα» παρατηρεί ο καθηγητής.

Το όνειρο του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Ανάμεσα στις ιστορίες που αποκαλύπτουν τη στενή σχέση ονείρων και αινιγμάτων βρίσκεται και ένα περίφημο επεισόδιο από τη ζωή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο νεαρός Μακεδόνας στρατηλάτης είχε στρατοπεδεύσει έξω από τα τείχη της Τύρου, στον σημερινό Λίβανο, μιας πόλης που αντιστεκόταν πεισματικά στις επιθέσεις του. Ενα βράδυ είδε στον ύπνο του έναν σάτυρο να του δείχνει ένα κομμάτι τυρί. Το παράξενο αυτό όνειρο τον προβλημάτισε. Ο προσωπικός του ονειροκρίτης, όμως, ο Αρίστανδρος από την Τελμησσό, κατάλαβε αμέσως το κρυμμένο μήνυμα του ονείρου, δίνοντας και την ερμηνεία του. «Η λέξη “σάτυρος” μπορούσε να χωριστεί σε δύο μέρη, στο πρώτο μέρος “σα” και στο δεύτερο “τυρός”, σχηματίζοντας ένα λογοπαίγνιο που παρέπεμπε στην ιδέα ότι η Τύρος θα γινόταν δική του. Το όνειρο αυτό δεν είναι τίποτε περισσότερο από ένα λεκτικό αίνιγμα» εξηγεί ο καθηγητής, υπενθυμίζοντας ότι ακόμη και ο Σίγκμουντ Φρόιντ είχε γοητευτεί από τη συγκεκριμένη ιστορία. 

Από τη Σαπφώ στο… WhatsApp

Μπορεί να έχουν περάσει χιλιάδες χρόνια, όμως οι αγωνίες, η περιέργεια και η ανάγκη για επικοινωνία παραμένουν εντυπωσιακά οικείες και στον σημερινό άνθρωπο. Ο Simone Beta θυμάται ένα αίνιγμα που ο κωμικός ποιητής Αντιφάνης είχε βάλει να λέει η Σαπφώ. «Υπάρχει ένα θηλυκό ον που προστατεύει τα παιδιά του μέσα στην κοιλιά του. Παρόλο που δεν έχουν φωνή, βγάζουν μια δυνατή κραυγή που ταξιδεύει πάνω από θάλασσες και στεριές, φτάνοντας σε όσους ανθρώπους επιθυμούν. Εκείνοι μπορούν να την ακούσουν ακόμη κι όταν δεν είναι παρόντες: η ακοή τους είναι κουφή».

Η λύση του αρχαίου αυτού αινίγματος ήταν η επιστολή. Αν όμως φέρναμε το αίνιγμα στα.. σημερινά δεδομένα, η περιγραφή θα μπορούσε να παραπέμπει σε κάτι πολύ πιο σύγχρονο. «Για εμάς, αν θέλαμε να δώσουμε μια πιο σύγχρονη απάντηση, θα μπορούσε να είναι ένα e-mail, ένα μήνυμα στο WhatsApp ή μια ανάρτηση στο facebook» παρατηρεί ο καθηγητής.

Οι σύγχρονοι χρησμοί

Μπορεί, βέβαια, σήμερα να μην ταξιδεύουμε στους Δελφούς για να συμβουλευτούμε την Πυθία ούτε να αναζητούμε τη βούληση των θεών μέσα από τα λόγια ενός μάντη, συνεχίζουμε όμως να θέλουμε να γνωρίζουμε τα μελλούμενα διαβάζοντας ωροσκόπια, ερμηνεύοντας τα όνειρά μας ή προσπαθώντας να αναγνωρίσουμε σημάδια για όσα πρόκειται να συμβούν. «Δεν νομίζω ότι τα πράγματα έχουν αλλάξει πολύ» απαντά ο καθηγητής. «Οι άνθρωποι πάντοτε ήθελαν να γνωρίζουν το μέλλον και πάντοτε θα το θέλουν». Βεβαίως, όπως εξηγεί, η επιστήμη έχει προσφέρει νέους τρόπους προσέγγισης πολλών φαινομένων. Η ψυχανάλυση, για παράδειγμα, άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα όνειρα. Ωστόσο, ακόμη και στις σύγχρονες ερμηνευτικές προσεγγίσεις, η μεταφορά και η αναλογία εξακολουθούν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο.

Από τον Οιδίποδα που έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας μέχρι τον Μέγα Αλέξανδρο που αναζητούσε το νόημα ενός παράξενου ονείρου, και από τους χρησμούς του Απόλλωνα μέχρι τις σημερινές μας προσπάθειες να προβλέψουμε όσα μας επιφυλάσσει η ζωή, ένα ερώτημα εξακολουθεί να μας συνοδεύει: τι μας επιφυλάσσει το μέλλον;