Αφροδίτη: 5.000 χρόνια ιστορίας, τέχνης και ομορφιάς

Πολιτισμοί γεννήθηκαν και χάθηκαν, αυτοκρατορίες κατέρρευσαν, θρησκείες και κοινωνίες άλλαξαν, τα πρότυπα της ομορφιάς μεταμορφώθηκαν αμέτρητες φορές. Εκείνη, όμως, παρέμεινε αθάνατη. Αλλοτε πανίσχυρη θεότητα της αρχαίας Κύπρου, στολισμένη με χρυσά κοσμήματα και προικισμένη με δυνάμεις που εξουσίαζαν τη φύση και την ανθρώπινη ζωή, άλλοτε σμιλεμένη από τα χέρια του Πραξιτέλη, στο πάλλευκο μάρμαρο, αναδυόμενη στον περίφημο πίνακα του Μποτιτσέλι ή μεταμορφωμένη σε σύγχρονο σύμβολο γυναικείας δύναμης, η Αφροδίτη υπάρχει για περισσότερα από 5.000 χρόνια ιστορίας χωρίς να χάνει τίποτα από τη γοητεία της.

• Από τη Γιώτα Βαζούρα

Πίσω, ωστόσο, από την οικεία εικόνα της πανέμορφης θεάς του έρωτα κρύβεται μια πολύ πιο σύνθετη και συναρπαστική ιστορία. Μια ιστορία που αρχίζει από τα αρχαία ιερά της ανατολικής Μεσογείου, περνά μέσα από μύθους, λατρείες και καλλιτεχνικές επαναστάσεις και φτάνει μέχρι τη σύγχρονη ποπ κουλτούρα, αποκαλύπτοντας πώς κάθε εποχή έπλαθε τη δική της Αφροδίτη. Αυτή τη συναρπαστική διαδρομή για την εμφάνιση και την εξέλιξη της Αφροδίτης ανά τους αιώνες, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο εξακολούθησε να αποτελεί πηγή έμπνευσης σε διαφορετικούς πολιτισμούς και ηπείρους, «φωτίζει» η μεγάλη φθινοπωρινή έκθεση με τίτλο «Aphrodite: The Making of a Goddess», του Ashmolean Museum, στην Οξφόρδη. Μια παρουσίαση, η οποία στην πραγματικότητα επιδιώκει να προσεγγίσει την Αφροδίτη όχι ως μια στατική ή μονοδιάστατη θεότητα, αλλά ως μια δυναμική και πολυδιάστατη μορφή, που διαμορφώθηκε μέσα από τις πολιτισμικές ανταλλαγές και τις διαδοχικές επανερμηνείες της.

Η έκθεση συγκεντρώνει περισσότερα από 200 εκθέματα, συνδυάζοντας αρχαιολογία, γλυπτική, ζωγραφική, σύγχρονη τέχνη και μόδα. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν η περίφημη «Αφροδίτη του Καπιτωλίου», από το Μουσείο του Λούβρου, η «Οκλάζουσα Αφροδίτη» (γνωστή και ως Αφροδίτη του Λέλι), από τη Βασιλική Συλλογή της Βρετανίας, η «Αφροδίτη» του Σάντρο Μποτιτσέλι, από το Βερολίνο, έργα των Ιβ Κλάιν και Μικελάντζελο Πιστολέτο, αλλά και ένα φόρεμα του Jonathan Anderson, για τον οίκο Loewe, που φόρεσε η Beyoncι στην παγκόσμια περιοδεία της «Renaissance» το 2023. Στην «καρδιά» της έκθεσης βρίσκεται, ωστόσο, ένα σχεδόν άγνωστο έργο. Πρόκειται για ένα μοναδικό χάλκινο ειδώλιο από την Κύπρο, ηλικίας περίπου 3.200 ετών (αποτελεί την αρχαιότερη σωζόμενη αναπαράσταση της θεάς), το οποίο «αποκαλύπτει» τις ανατολικές καταβολές μιας θεότητας που κάποτε συνδεόταν όχι μόνο με τον έρωτα και τη γονιμότητα, αλλά και με τον πλούτο, το εμπόριο και την πολιτική ισχύ. Πώς μεταμορφώθηκε αυτή η πανίσχυρη θεά στο απόλυτο πρότυπο της γυναικείας ομορφιάς; Και γιατί, από την Αναγέννηση μέχρι την εποχή των social media, εξακολουθούμε να αναζητούμε στο πρόσωπό της τα ιδανικά και τις αντιφάσεις της δικής μας εποχής; Η δρ Anja Ulbrich, επιμελήτρια της έκθεσης και διακεκριμένη ειδικός στην κυπριακή αρχαιολογία και τις γυναικείες θεότητες της αρχαίας Κύπρου, έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της επιστημονικής της πορείας στη μελέτη της Ιστορίας, των θρησκευτικών παραδόσεων και των πολιτισμικών σχέσεων του νησιού. Μιλώντας στο «ENJOY», αποκαλύπτει την άγνωστη ταυτότητα της Αφροδίτης, εξηγεί πώς η τέχνη διαμόρφωσε για αιώνες τα πρότυπα της γυναικείας ομορφιάς και αναζητά τους λόγους για τους οποίους μια θεά που γεννήθηκε πριν από χιλιάδες χρόνια εξακολουθεί να μας απασχολεί τόσο έντονα σήμερα.

Πέρα από την ομορφιά: Η άγνωστη ταυτότητα της Αφροδίτης

Οπως εξηγεί στο «ENJOY», η δρ Ulbrich, η εικόνα που έχουμε σήμερα για την Αφροδίτη αλλά και τη ρωμαϊκή «διάδοχό» της διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό από τα αρχαία ελληνικά και ρωμαϊκά γλυπτά που διασώθηκαν. Σε αυτά η θεά εμφανίζεται σχεδόν πάντοτε ως μια πανέμορφη γυμνή γυναίκα, συχνά συνοδευόμενη από τον μικρό φτερωτό Ερωτα, την προσωποποίηση της ερωτικής επιθυμίας. Ωστόσο, αυτή η εικόνα δεν αποδίδει παρά ένα μικρό μέρος της πραγματικής της ταυτότητας. «Βασικός στόχος της έκθεσης είναι να αμφισβητήσει αυτή τη μάλλον μονοδιάστατη και περιορισμένη αντίληψη για τη θεά, αποδεικνύοντας ότι σε ολόκληρη την αρχαιότητα διέθετε ένα πολύ ευρύτερο φάσμα δυνάμεων, οι οποίες επηρέαζαν κάθε πτυχή του φυσικού κόσμου, της ανθρώπινης ζωής και της κοινωνίας» επισημαίνει. Για να αναδείξουν αυτή την πολυδιάστατη φύση της, οι δημιουργοί της έκθεσης επέλεξαν να αρχίσουν από όσα είναι περισσότερο οικεία στο κοινό: τους ελληνικούς μύθους για τη γέννηση, τον γάμο, τις περιπέτειες και τις ερωτικές σχέσεις της Αφροδίτης. Πρόκειται για ιστορίες που επηρέασαν βαθιά την τέχνη και διαμόρφωσαν τις ποικίλες αναπαραστάσεις της στον ελληνικό και τον ρωμαϊκό κόσμο. Στη συνέχεια, όμως, η αφήγηση μεταφέρεται στην Κύπρο, τον μυθικό τόπο γέννησης της θεάς, όπου οι αρχαιολογικές μαρτυρίες αποκαλύπτουν μια εντελώς διαφορετική μορφή της. Εκεί λατρευόταν ως η μοναδική θεά, διέθετε οικουμενικές δυνάμεις και απεικονιζόταν με τρόπους που σήμερα μας φαίνονται μάλλον «παράξενοι» ή ασυνήθιστοι. Οι επαφές των Ελλήνων με την κυπριακή θεότητα άρχισαν μέσα από τις εμπορικές σχέσεις και ενισχύθηκαν περίπου από το 1200 π.Χ., με τη μαζική μετανάστευση και εγκατάσταση ελληνικών πληθυσμών στο νησί. Η θεά έγινε τόσο δημοφιλής μεταξύ των Ελληνοκυπρίων, ώστε γύρω στο 1000 π.Χ. η λατρεία της μεταφέρθηκε στον ευρύτερο ελληνικό κόσμο, όπου απέκτησε το όνομα Αφροδίτη. Η ένταξή της, ωστόσο, στο ελληνικό πάνθεον σηματοδότησε και έναν ουσιαστικό περιορισμό των δυνάμεών της. Οπως εξηγεί η δρ Ulbrich, στην Κύπρο η θεά διέθετε οικουμενικές εξουσίες, οι οποίες στον ελληνικό κόσμο έπρεπε να προσαρμοστούν σε ένα ήδη διαμορφωμένο θρησκευτικό σύστημα, όπου θεότητες όπως η Αθηνά και η Δήμητρα είχαν τις δικές τους ιδιότητες και τα δικά τους διακριτά χαρακτηριστικά. «Αυτό οδήγησε σε μια ολοένα μεγαλύτερη έμφαση στη σωματική ομορφιά της και τη δύναμη που αυτή της προσέδιδε πάνω στον έρωτα, στη σεξουαλικότητα και την αναπαραγωγή. Ετσι προέκυψε και η τόσο γνώριμη σε εμάς απεικόνισή της ως μιας πανέμορφης γυμνής γυναίκας, συχνά με τη συνοδεία του Ερωτα» μας λέει, εξηγώντας πως η θεά απέκτησε σταδιακά την ταυτότητα με την οποία την αναγνωρίζουμε σήμερα.

Το μυστικό ενός ειδωλίου 3.200 ετών

Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά εκθέματα της παρουσίασης βρίσκεται και ένα χάλκινο ειδώλιο του Μουσείο Ashmolean, που χρονολογείται γύρω στο 1200 π.Χ. και θεωρείται η αρχαιότερη γνωστή αναπαράσταση της Αφροδίτης. Το ειδώλιο αυτό βρέθηκε στην Κύπρο, αν και η ακριβής τοποθεσία εύρεσής του δεν έχει καταγραφεί. Πρόκειται για την αρχαιότερη σωζόμενη και πληρέστερη αναπαράσταση της κυπριακής θεάς, την οποία συνάντησαν οι Ελληνες μετανάστες στο νησί την ίδια ακριβώς εποχή που δημιουργήθηκε το αντικείμενο, γύρω στο 1200 π.Χ., μας εξηγεί. Παρουσιάζει μια γυμνή γυναίκα στολισμένη με πολλά κοσμήματα, μεταξύ των οποίων αρκετά περιδέραια και μια ζώνη, ακολουθώντας την εικονογραφία των θεοτήτων της Μέσης Ανατολής εκείνης της περιόδου. Τα πλούσια κοσμήματα αποτελούσαν χαρακτηριστικό γνώρισμα θεοτήτων όπως η Ιστάρ και η Αστάρτη, που συνδέονταν με τον έρωτα, τη σεξουαλικότητα και τον πόλεμο. Το στοιχείο αυτό πέρασε στην κυπριακή θεότητα και αργότερα στην ελληνική Αφροδίτη, η οποία στους μύθους εμφανίζεται επανειλημμένα ντυμένη με περίτεχνα ενδύματα και στολισμένη με άφθονα χρυσά κοσμήματα, ήδη από τη στιγμή της γέννησής της. Εκείνο, όμως, που κάνει το συγκεκριμένο ειδώλιο ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι η βάση του. Το σχήμα της μιμείται τα μεγάλα χάλκινα τάλαντα, που έμοιαζαν με τεντωμένο δέρμα βοδιού και παράγονταν στην Κύπρο, για να διακινηθούν σε ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο. «Επομένως, το συγκεκριμένο ειδώλιο παρουσιάζει τη θεά τόσο ως γυμνή θεότητα της σεξουαλικότητας και της γονιμότητας όσο και ως προστάτιδα της εξόρυξης και του εμπορίου του χαλκού, που αποτελούσαν τον σημαντικότερο παραγωγικό κλάδο και τη βασική πηγή πλούτου και πολιτικής ισχύος της αρχαίας Κύπρου. Αυτή η ιδιαίτερη δύναμή της αντανακλάται αργότερα και στην ελληνική μυθολογία, μέσα από τον γάμο της Αφροδίτης με τον Ηφαιστο, τον θεό της μεταλλουργίας!» τονίζει.

Ο Πραξιτέλης και η γέννηση ενός αιώνιου προτύπου

Η μεταμόρφωση της Αφροδίτης από μια θεότητα με οικουμενικές δυνάμεις σε απόλυτο σύμβολο της γυναικείας ομορφιάς συνδέεται καθοριστικά με την τέχνη. Η δρ Ulbrich μας αναφέρει πως η Αφροδίτη έγινε η μοναδική θεά του ελληνικού πανθέου που απεικονίστηκε εντελώς γυμνή, μετά τη δημιουργία του περίφημου αγάλματος της «Αφροδίτης της Κνίδου» από τον Πραξιτέλη, τον 4ο αιώνα π.Χ. Παραλλαγές αυτού του έργου οδήγησαν στη διαμόρφωση του εικονογραφικού τύπου της Αφροδίτης Αιδουμένης (Venus Pudica), ο οποίος διαδόθηκε, μαζί με τη λατρεία της θεάς, σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο και αργότερα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, φτάνοντας μέχρι τη Βρετανία. «Η εκ νέου ανακάλυψη αυτών των αρχαίων γλυπτών της ολόγυμνης θεάς στην Ιταλία της Αναγέννησης όχι μόνο ενέπνευσε καλλιτέχνες, από τον Μποτιτσέλι μέχρι τις μέρες μας, αλλά καθιέρωσε την Αφροδίτη ως διαχρονικό σύμβολο και πρότυπο της γυναικείας σωματικής ομορφιάς, ιδιαίτερα της γυμνής γυναικείας μορφής. Αυτή είναι, άλλωστε, η εικόνα με την οποία εξακολουθούμε να τη φανταζόμαστε σήμερα» συνεχίζει. Ωστόσο, πίσω από την καλλιτεχνική εξιδανίκευση κρύβονται και οι κοινωνικές αντιλήψεις κάθε εποχής για τη γυναίκα. Το γυμνό σώμα της Αφροδίτης αποτέλεσε αντικείμενο της ανδρικής ερωτικής επιθυμίας ήδη από την αρχαιότητα, όπως μαρτυρούν αρχαίες αφηγήσεις για τον ερωτικό θαυμασμό και τις φαντασιώσεις ανδρών απέναντι στο περίφημο γλυπτό του Πραξιτέλη. Η μορφή της συνδέθηκε έτσι όχι μόνο με το ιδανικό της φυσικής ομορφιάς, αλλά και με τις προσδοκίες κάθε κοινωνίας για τον ρόλο και τα χαρακτηριστικά της ιδανικής γυναίκας. Για αιώνες καλλιτέχνες, στην πλειονότητά τους άνδρες, χρησιμοποίησαν την εικόνα της για να εξερευνήσουν και να επαναπροσδιορίσουν τη γυναικεία ομορφιά. Στη σύγχρονη εποχή, όμως, η Αφροδίτη αποκτά και μια διαφορετική διάσταση. Γυναίκες όπως η Beyoncι αξιοποιούν την εικόνα και τη δύναμη της θεάς για να εκφράσουν τα δικά τους πρότυπα ομορφιάς και τη γυναικεία ενδυνάμωση. Από αντικείμενο του ανδρικού βλέμματος, η μορφή της μπορεί πλέον να λειτουργεί και ως σύμβολο γυναικείας αυτοέκφρασης και δύναμης.

Η θεά που «κινεί τον κόσμο»

Πώς εξηγείται, όμως, ότι μια θεότητα που γεννήθηκε μέσα σε έναν κόσμο τόσο διαφορετικό από τον σημερινό εξακολουθεί να ασκεί τόσο ισχυρή επιρροή; Η απάντηση βρίσκεται, σύμφωνα με την Anja Ulbrich, στις ίδιες τις δυνάμεις που εκπροσωπούσε. Η έλξη, η επιθυμία, ο έρωτας, η σεξουαλικότητα, η γονιμότητα, η αναπαραγωγή και οι ανθρώπινες σχέσεις αποτελούν θεμελιώδεις κινητήριες δυνάμεις της ζωής, ανεξάρτητα από την εποχή ή τον πολιτισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι οι αρχαίοι Ελληνες την αποκαλούσαν «Αφροδίτη Πάνδημο», δηλαδή Αφροδίτη «όλων των ανθρώπων». Η προσωνυμία αυτή υποδήλωνε ότι οι δυνάμεις της επηρέαζαν κάθε άνθρωπο, κάθε πτυχή της ζωής του, αλλά και το σύνολο της κοινωνίας και του πολιτισμού. «Η Αφροδίτη έχει εξελιχθεί σε ένα διαχρονικό σύμβολο όχι μόνο της γυναικείας σωματικής ομορφιάς, αλλά και της δύναμης που “κάνει τον κόσμο να γυρίζει”» σημειώνει η επιμελήτρια, συνδέοντας τη διαχρονικότητα της θεάς με τη θέση που κατέχει η αρχαία Ελλάδα στην ευρωπαϊκή πολιτισμική συνείδηση. Η επιρροή της, άλλωστε, δεν περιορίζεται στην τέχνη. Το όνομα και οι αρχαίες αναπαραστάσεις της εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στην κοινωνία, ακόμα και στην πολιτική, από την Αναγέννηση μέχρι σήμερα. Και αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα που επιθυμεί να μεταφέρει η έκθεση στους επισκέπτες της: ότι η Αφροδίτη υπήρξε μια θεότητα με πολυάριθμες δυνάμεις, που επηρέαζαν κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής και του πολιτισμού, και όχι απλώς μια όμορφη γυναικεία μορφή.

Από την αρχαιότητα, στα φίλτρα των social media

Αυτή η διαχρονική παρουσία της αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη σημερινή εποχή, όπου τα κοινωνικά δίκτυα, τα ψηφιακά φίλτρα, οι αισθητικές παρεμβάσεις και τα διαρκώς μεταβαλλόμενα πρότυπα ομορφιάς επαναφέρουν με νέους όρους ένα πανάρχαιο ερώτημα: ποιος καθορίζει τι είναι όμορφο; Παρά την τεχνολογική εξέλιξη και τις κοινωνικές αλλαγές, η επιμελήτρια δεν θεωρεί ότι η ανθρώπινη εμμονή με τη γυναικεία ομορφιά έχει μεταβληθεί ουσιαστικά. «Δεν πιστεύω ότι έχει αλλάξει η εμμονή μας να ορίζουμε, να επαναπροσδιορίζουμε και να αμφισβητούμε τις αντιλήψεις μας για τη γυναικεία ομορφιά. Απλώς σήμερα διαθέτουμε νέα μέσα για να κάνουμε ακριβώς το ίδιο, σε όλα τα επίπεδα του κοινωνικού διαλόγου» επισημαίνει. Πέντε χιλιάδες χρόνια μετά τις πρώτες αναπαραστάσεις της, η Αφροδίτη εξακολουθεί να αλλάζει πρόσωπα, να εμπνέει καλλιτέχνες και να αντανακλά τις αντιλήψεις κάθε εποχής για την ομορφιά, την επιθυμία και τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία. Ισως τελικά αυτή να είναι και η μεγαλύτερη δύναμή της: ότι κάθε εποχή δημιουργεί τη δική της Αφροδίτη.

Info: Η έκθεση με τίτλο «Aphrodite. The making of goddess» παρουσιάζεται στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης, μέχρι τις 11 Απριλίου 2027.